Hành trình của một lá thư

HÀNH TRÌNH CỦA MỘT LÁ THƯ

Ngay sau khi đất nước thống nhất, Hội Văn học nghệ thuật Thái Bình đã tổ chức Lớp đào tạo bồi dưỡng các em thiếu nhi có năng khiếu sáng tác văn học (sau đây gọi tắt là Lớp Búp). Lớp Búp được tổ chức theo hệ tập trung vào các tháng nghỉ hè, kéo dài 15 năm; lớp đầu tiên khai giảng vào ngày 20/6/1976; lớp cuối cùng kết thúc vào tháng 7/1990. Đã có hàng trăm em thiếu nhi có năng khiếu sáng tác của tỉnh được Hội VHNT “triệu” về lớp học. Hội VHNT Thái Bình, dưới sự lãnh đạo của nhà văn Bút Ngữ, đã mời nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ nổi tiếng thời đó (như nhà văn Tô Hoài, Phong Thu, Định Hải, Hồng Vân, Bút Ngữ, Bùi Công Bính, Lê Duy Lễ, Kim Chuông, Lê Bính, Đức Hậu, Hồng Dương, Võ Bá Cường…) để giảng dạy, đào tạo, bồi dưỡng cho các em. Mặc dù còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất nhưng Hội VHNT tỉnh Thái Bình vẫn ưu ái dành riêng một tập san có tên là Búp trên cành để đăng các bài viết của các em thiếu nhi sáng tác trong thời gian này. Số đầu tiên của tập san Búp trên cành (số 1) được in tại Xí nghiệp in Thái Bình vào tháng 5/1977, đăng các sáng tác của các em thiếu nhi viết từ năm 1973 đến năm 1976. Số cuối cùng của tập san Búp trên cành được xuất bản năm 1993 (số 63), có đăng các sáng tác của các em thiếu nhi từ năm 1990 đến 1993. Trong khoảng thời gian lớp Búp tồn tại, các em thiếu nhi tỉnh Thái Bình cũng đã giành được hơn 50 giải thưởng văn thơ qua các cuộc thi ở trong nước và quốc tế.

Thời gian vừa qua, với sự tham vấn của nhà thơ Kim Chuông, Nhóm Búp đã được nhận lại từ gia đình nhà văn Bút Ngữ (vị chủ tịch đầu tiên của Hội VHNT Thái Bình và là người có công khai lập lớp Búp) một kho báu vô cùng quý giá: đó là 12 tập san Búp trên cành và sách có liên quan đến bài viết của các em thiếu nhi Thái Bình sáng tác từ năm 1973-1993. Đây là những mảnh ghép vô cùng quý báu để khôi phục lại bức tranh một thời trong ký ức tuổi thơ của các em (mà vì lý do này khác đã và đang bị thiếu khuyết, mai một). Ban Biên tập Nhà Búp, với tất cả niềm kính yêu đối với các bậc tiền bối - những người thầy văn chương một thời của nhóm Búp, với sự trân quý đối với các thành viên Búp trên cành năm xưa, sẽ dần cho thu thập và đăng tải các sáng tác này trên trang mạng Nhà Búp (nhabup.vn) và fanpage Nhà Búp. 

Sau đây, xin trân trọng giới thiệu với các bạn nguyên văn bài viết của nhà văn Tô Hoài về các sáng tác của các em thiếu nhi Thái Bình, được đăng trên cuốn Búp trên cành số 57 (năm 1988, Hội Văn học nghệ thuật Thái Bình), trang 13-15.

Lời Ban Biên tập Búp trên cành số 57: Hưởng ứng cuộc vận động của Liên minh Bưu chính thế giới (UPU) thuộc Liên hiệp quốc, đầu năm nay báo Thiếu niên Tiền phong và Tổng cục Bưu điện Việt Nam phát động cuộc thi “Hành trình của một lá thư”.Nhận được thông báo, ban Văn và ban Thơ của Hội đã tổ chức đợt viết vào những ngày chủ nhật cho các em lớp năng khiếu sáng tác Thái Bình hưởng ứng cuộc thi. Các em Thái Bình được nhận giải tập thể duy nhất và 3 giải cá nhân trong tổng số 11 giải của cả nước."Búp trên cành" giới thiệu với bạn đọc 3 bài được giải cuộc thi và bài phát biểu của nhà văn Tô Hoài, Chủ tịch ban giám khảo, trong buổi lễ trao giải tại Thái Bình ngày 5-6-1988.

CUỘC HÀNH TRÌNH CỦA MỘT LÁ THƯ - KẾT QUẢ ĐỢT VẬN ĐỘNG SÁNG TÁC NĂM NAY
(Nhà văn TÔ HOÀI)

Hàng năm cơ quan Liên minh Bưu chính Thế giới mở cuộc thi ra đề tài cho thiếu nhi các nước tham dự. Mỗi năm một đề tài, năm nay đề tài là “Cuộc hành trình của một lá thư”. Có 80 nước hội viên của Liên minh Bưu chính Thế giới phát động thiếu nhi tham dự. Kết quả, ở mỗi nước, trong khi phát giải thưởng trong nước, đồng thời cũng chọn một vài bài được giải cao nhất gửi đi dự thi quốc tế và bài hay nhất trong 80 bài ấy sẽ được phần thưởng đặc biệt: một cuộc du lịch nước Bỉ, là nơi Liên minh Bưu chính quốc tế đóng trụ sở.

Ở nước ta, Tổng cục Bưu điện Việt Nam đã tổ chức cho thiếu nhi cả nước tham dự cuộc thi hàng năm này từ năm ngoái. Cuộc thi được báo Thiếu niên Tiền phong hỗ trợ tổ chức và tham gia công tác sơ khảo, chung khảo. Năm nay thì giờ cho cuộc thi không được rộng rãi như năm ngoái, cho nên từ khi Tổng cục Bưu điện Việt Nam nhận được đầu bài, rồi báo Thiếu niên Tiền phong công bố, các em dự thi chỉ có 3 tháng chuẩn bị và sáng tác.

Nhưng nhiệt tình tham gia của các em thật tuyệt vời, trong một thời gian hạn chế như thế, mà ban tổ chức đã nhận bài của các em khắp nước gửi tới. Từ các thành phố lớn Hà Nội, Huế, Hồ Chí Minh, các tỉnh đồng bằng quan trọng Thái Bình, Thanh Hoá, Hậu Giang đến địa đầu biên giới tận cùng phía bắc và phía nam, từ Cao Bằng, Lạng Sơn, Hoàng Liên Sơn đến Minh Hải, An Giang…Đề tài “Cuộc hành trình của một lá thư”, phân tích rộng ra, có thể thấy được nội dung vừa có tính nhân đạo, tính xã hội và tính quốc tế, chứng tỏ các em có ý thức đúng đắn, sâu sắc đến thế nào mới có thể sáng tác được.

Trong số 19 sáng tác được chọn vào chung khảo có tới 8 bài của các em ở Thái Bình. Tất nhiên, không đem số lượng để làm bài văn hay, nhưng thành tích đó có thể cắt nghĩa được kết quả, bởi có là những bài khá mới được vào chung khảo.

Do lẽ ấy, chúng tôi tập trung phân tích bài của các em ở Thái Bình làm nền cho nhận xét chung về các sáng tác của các em dự thi năm nay.

***

8 bài của cây bút tuổi thơ ở Thái Bình đều tập trung 2 chủ đề: lá thư và người bưu tá. Các em hiểu đề tài một cách sinh động, sâu sắc: có lá thư, lá thư đi được thì phải có người bưu tá.

Tại sao các em lại nhận thức rõ, nắm được ý nghĩa mặt mạnh như trên. Chính đầu đề cuộc thi đã khơi gợi cho các em liên hệ ra thực tế. Ở mỗi phố, mỗi làng khắp nước ta hiện nay, hầu như nhà nào cũng có người đi xa, người đi học, người đi công tác, đi bộ đội, đi nước ngoài. Hoạt động tình cảm của mỗi người xung quanh chẳng những chỉ ở mọi giao tiếp hàng ngày, mà còn trong sự chờ đợi, lòng nhớ mong lá thư đi, lá thư tới và ngày ngày trông ngóng người bưu tá, niềm vui nỗi buồn đã xúc động qua đây. Mắt thấy tai nghe cuộc sống làng xóm và phường phố, các em đã có một thực tế phong phú. Tình cảm và câu chuyện của các em viết được dựa trên thực tế cuộc sống. Cơ sở của sáng tác là thực tế cuộc sống. Một sáng tác nào, dù của một nhà văn tài năng, cũng đều xây dựng trên nguyên lý và phương pháp sáng tác như thế.

8 bài của 8 em đều viết được, như các em Đỗ Thanh Thủy, Vân Khánh, Phạm Việt Yên. Một số khác đã mở rộng đề tài lên nữa khi liên hệ với thời sự như em Vân Trường miêu tả lá thư của anh bộ đội gửi từ đảo Trường Sa về, như em Chu Xuân Giao nhấn mạnh truyền thống chiến đầu, kể chuyện đường đi của lá thư từ chiến trường miền Nam ra hậu phương miền Bắc, thời kỳ chống Mỹ. Còn em Thu Hiền thì đề cập tới hành trình bức thư với tình cảm quốc tế chan hòa. Cũng có em như Bùi Việt Thắng, bài viết khá, nhưng em đã lẫn lộn sự gợi ý với mô phỏng, bắt chước. Câu chuyện em kể, tuy ly kỳ và hấp dẫn, nhưng lại giống một chuyện khác đã đăng báo. Đọc đề gợi ý cho mình sáng tác theo cách của mình khác với bắt chước, phỏng theo. Bắt chước không phải là độc lập sáng tạo.

Viết một sáng tác cũng chẳng khác làm một công tác. Làm xong phải suy nghĩ, xem xét lại, nghe ý kiến bạn đọc phê bình. Chớ nên cho sáng tác chỉ là năng khiếu, viết được hay không đều là tự nhiên. Không, sáng tác là năng khiếu cộng với rèn luyện, hoặc ra sức rèn luyện cũng có thể viết được. Sáng tác cũng cần sửa chữa khuyết điểm, phát huy ưu điểm, mới viết hay dần lên được.

Cuộc thi năm nay có nhiều điều bổ ích để rút kinh nghiệm. Ở trên, đã trình bày những ưu điểm căn bản, dưới đây phân tích một số nhược điểm trong bài viết của các em.

Tôi có được đọc tham khảo một số bài được giải thưởng quốc tế của thiếu nhi các nước như Liên Xô, Nhật Bản, Madagascar. Sự suy nghĩ nâng thực tế lên trong các sáng tác ấy cao hơn hẳn bài của chúng ta. Những ý nghĩ trẻ thơ trước người bưu tá tận tụy công việc, khi nhận lá thư từ phương xa tới, cái nghĩ của các em ấy bay bổng với những nhận xét khi ngộ nghĩnh, khi xúc động hợp lứa tuổi, về cuộc sống hiện tại, về tình yêu hòa bình. Khả năng nhìn rộng, nghĩ rộng ra quanh một sự việc của các em các nước khá mạnh dạn.

Các em ở nước ta còn yếu vấn đề này không phải vì trình độ và khả năng. Các em còn bị hạn chế bởi sự chú ý hàng ngày của các em đến đời sống xã hội trong nước, ngoài nước chưa nhiều, chưa sâu. Con người, dù ở khuất nẻo đến thế nào cũng không bao giờ cô đơn, mà cuộc sống được bao bọc trong lượng thông tin qua lại. Các em Việt Nam, tuy sách báo và các phương tiện truyền thông có thể chưa được phong phú, nhưng không phải không có, các em chưa chú trọng, quan tâm và khai thác. Nhược điểm ấy bộc lộ ngay trong sáng tác: các em viết về bức thư và người bưu tá, nhưng tả chi tiết con đường bức thư đi cần phải nhiều hiểu biết thì bài của các em còn sơ sài.

Một nhược điểm nữa là các em viết văn chưa hay, lời lẽ nghèo nàn và giống nhau. Làm văn hay không phải là viết cầu kỳ, khoa trương, hùng biện hình thức, dùng chữ nghe thích tai nhưng rỗng tuếch, mà là công phu tìm chữ, dùng chữ thật chính xác, thật đúng và thật đặc sắc. Đọc bài văn của các em chỉ thấy được nội dung với câu văn lời văn trơn tru nhưng không có câu hay, chữ hay. Chúng ta nên nhớ chỉ có câu hay chữ hay mới bảo đảm cho bài văn hay, nếu không thì bài văn nhạt và bằng phẳng.

Muốn có được câu hay chữ hay học cũng dễ, chỉ cần chịu khó. Muốn viết văn hay phải chịu khó học chữ. Đọc sách báo, học câu, học chữ hay, câu chữ hay là câu chữ có đặc điểm. Lời ăn tiếng nói hàng ngày của mọi người cũng cho ta học được câu hay chữ hay rất nhiều. Đấy là những nguồn học hỏi giúp cho người viết được giàu có chữ nghĩa.

Mới đây, nhà xuất bản Giáo dục có in lại cuốn Dế mèn phiêu lưu ký của tôi làm sách đọc ngoại khóa cho học sinh lớp 5, ở lớp 5 các em đã học 3 tiết trích trong Dế mèn. Tôi có viết mấy câu nhắc các em đọc Dế mèn thế nào cho bổ ích.

“… Dế mèn đi phiêu lưu rồi sau cùng đã cùng nhau tìm được lý tưởng cho đời mình. Các cháu đã hiểu được ý nghĩa to lớn của câu chuyện lang bạt sông hồ ấy.

"Chỉ nhắc các cháu một điều. Tôi đã công phu quan sát tỉ mỉ rồi suy nghĩ tìm chữ thật điêu luyện để miêu tả, từ bộ điệu vuốt râu, lối đạp hậu của Dế mèn, đến vẻ mặt bác Xiến tóc lừ đừ. Tả cảnh, tả tính nết, tả hành động, tôi đều chịu khó tìm chữ và viết kỹ lưỡng như thế.

"Đọc văn phải biết thích cái hay và đặc điểm góc cạnh của mỗi chữ mỗi câu…”

Công bố và tổ chức phát tặng thưởng năm nay ở Thái Bình cho cuộc thi sáng tác đề tài “Hành trình một lá thư” do Liên minh Bưu chính Thế giới phát động là kết quả việc làm tốt đẹp của Hội Văn nghệ Thái Bình và Tỉnh đoàn Thanh niên Thái Bình trước trách nhiệm khuyến khích vận động các em sáng tác. Đã nhiều năm các em ở Thái Bình được giúp đỡ bồi dưỡng, kết quả nhận nhiều giải thưởng văn học nghệ thuật trong nước và quốc tế, nhiều em thực tế đã trưởng thành khi tới tuổi thanh niên bước vào học tập và khi ra đời có được khả năng nghiên cứu và sáng tạo văn học nghệ thuật, do các em được khơi gợi, chăm sóc thường xuyên từ tấm bé.

Các đồng chí ở Hội Văn nghệ và Tỉnh đoàn Thái Bình đã làm việc kiên trì, thành nền nếp có truyền thống. Còn nhớ, tôi cũng đã được nhiều lần các đồng chí mời về giúp đỡ các em viết trong dịp nghỉ hè. Kinh nghiệm các đồng chí ở Thái Bình giúp đỡ khả năng sáng tạo của lứa tuổi thơ, thiết thực, bổ ích, thật có ý nghĩa và tác dụng lâu dài đối với thế hệ trẻ.