Tên địa danh trong quan họ cổ

TÊN ĐỊA DANH TRONG QUAN HỌ CỔ

(Tuấn Khanh)

Các liền anh liền chị quan họ cổ chắc đã từng nghe qua các câu như “Ai ra Kẻ Chợ”, “Kẻ Nía Đông Hồ”, hay là “Sông hời sông hỡi tình sông” trong đó có câu “bắt đò Kẻ Cháy qua sông Sáu Đầu”. Chữ “Kẻ” ở đây là một từ cổ, vốn có nghĩa là “Làng”. Bắc Ninh xưa kia có cả hàng trăm “kẻ”, chính là các làng cổ có tên Nôm bắt đầu bằng chữ “Kẻ”, tiếp sau là một từ chỉ đặc sản của vùng đó. Ví dụ như Kẻ Diềm (tên Nôm của làng Viêm Xá), Kẻ Bưởi (tên Nôm của vùng Đại Bái), Kẻ Gốm (tên Nôm của làng Phù Lãng), Kẻ Đáy (tên Nôm của làng Đại Lâm), Kẻ Né (tên Nôm của làng Nê Trung) hay là Kẻ Giầu (tên Nôm của chợ Giầu, làng Phù Lưu, Từ Sơn). Nói về Từ Sơn còn có Kẻ Sặt, chính là Khu phố Trang Liệt, Phường Từ Sơn, Bắc Ninh ngày nay. Thuở sơ khai lập làng, khu này chính là một rừng sặt, người ta chặt về làm hàng rào hoặc làm giàn cho dưa đỗ nó leo.

Căn cứ theo lời văn, thì Kẻ Cháy, hay là bến đò Kẻ Cháy, nằm trên sông Lục Đầu, chính là ranh giới tự nhiên giữa Bắc Ninh và Hải Dương ngày nay. Còn Kẻ Nía, thì thực ra chính là Kẻ Mía, hay là Làng Mía, do tiếng địa phương đọc chệch mà ra. Ngày nay còn có câu ca làm chứng:

"Gái Kẻ Mía có duyên, có sắc

Trai Kẻ Mía có tài, có danh"

Kẻ Nía nằm sát bờ sông Đuống, nay thuộc phường Song Hồ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Nguyên nhân có cái tên ngọt ngào này là do thuở xa xưa, vùng đất này là bãi bồi ven sông thích hợp cho việc trồng mía, trồng dâu, do đó mới có tên là Kẻ Mía. Nhưng về sau, làng phát triển mạnh nghề làm tranh khắc gỗ dân gian và làm đồ hàng mã. Từ đó người ta gọi là làng Đông Hồ (hay làng Hồ) thay bằng tên Nôm cổ Kẻ Mía. Nhưng tên Kẻ Nía thì vẫn còn ghi lại trong câu quan họ Kẻ Nía Đông Hồ:

Ai về Kẻ Nía Đông Hồ

Để tôi nhắn nhủ với cô hàng vàng

Tre non chẻ lạt xếp vàng

Tre già đan thúng theo người đi buôn

Nhiều người hay nhầm Kẻ Nía là Kẻ Nứa, nhưng thực ra Kẻ Nứa lại thuộc về Tỉnh Hải Dương. Cũng có nhiều người không biết rằng ở Phủ Từ Sơn có một địa danh là Xóm Đợi (Xã Phù Chẩn, Phù Lưu, Phủ Từ Sơn). Xóm Đợi ở cách Thị trấn Chờ khoảng 7 km về phía Đông. Chúng em chưa có câu ca nào làm chứng cho hai địa danh Đợi và Chờ này ở Bắc Ninh, nhưng chắc chắn phải có chuyện thương nhớ đợi chờ gì nhau mùi mẫn lắm mới đặt tên thơ mộng như thế này.

Chợ cũng là một trong những địa danh thường được nhắc đến trong quan họ cổ, ai cũng từng nghe qua Chợ Niềm, Chợ Nhớn:

Chợ Niềm Chợ Nhớn dập dìu rong chơi

Giai thanh tân sánh gái mỹ miều

Rủ nhau đi hội Chùa Tiêu một ngày

Chợ Niềm chính là Chợ Niềm Xá thuộc phường Vệ An ngày nay, là một khu chợ cổ chuyên mua bán trao đổi các loại hàng nông sản địa phương. Chơ Nhớn chính là chợ trung tâm của thành phố ngày nay, chuyên buôn bán các loại hàng hóa phục vụ đời sống như nồi niêu xong chảo, chiếu, thúng mủng dần sàng, vải vóc lụa là dầu đèn, vân vân. Từ Chợ Niềm đến Chợ Nhớn không xa, và cả hai nơi này nổi tiếng là nơi nam thanh nữ lịch thường hay qua lại hẹn hò nhau trong nhiều trăm năm.

Chợ Chã thuộc Phường Đông Cao, Phổ Yên, Thái Nguyên, khác với Kẻ Chã ở Thuận Thành Bắc Ninh.  Chã có nguồn gốc từ chữ Trà, tức là Chè, vùng quanh chợ Chã gọi là Trà Lâm, tức là rừng chè cổ thụ.  Quan họ có câu "Chợ Chã Buôn Chè" chính là ý này. Đây là em nghe nói thế còn thực hư thế nào em không dám chắc ạ. Từ đầu thế kỷ XX, các thuyền buôn từ Bắc Ninh thường xuyên ngược dòng sông Cầu chở gốm, đồ sành sứ, muối mắm lên chợ Chã để giao thương, và đây chính là Chợ Chã đã đi vào quan họ cổ từ bao lâu.

"Ai lên quán Dốc chợ Giầu"

"Để thương, để nhớ, để sầu cho khách đường xa"

Chợ Giầu chính thuộc về Kẻ Giầu, làng Phù Lưu, Phủ Từ Sơn, Bắc Ninh ngày nay. Khu chợ này đã có lịch sử hình thành hơn 500 năm (từ thế kỷ XV). Thời phong kiến, đây là nơi tập rập các lái buôn từ khắp các tỉnh phía Bắc đổ về mua bán vải vóc, hàng xén. Chợ Giầu và Chợ Nhớn là hai chơ đầu mối lớn nhất của Bắc Ninh từ xưa đến nay. Người xưa gọi là Kẻ Giầu, vì người dân ở xứ này buôn bán làm ăn rất giàu có, nổi tiếng cả hai kinh.

Nói đến địa danh Bắc Ninh không thể không nói về các lễ hội đã được ghi vào quan họ cổ:

Mùng bảy hội Khám

Mùng tám hội Dâu

Mùng chín đâu đâu kéo về hội Gióng

Hội Khám chính là hội chùa Trăm Gian thuộc Hiên Vân, Tiên Du, còn Hội Dâu là hội Chùa Dâu thuộc Thuận Thành ngày nay. Duy có Hội Gióng thì nay không còn thuộc tỉnh Bắc Ninh nữa do điều chỉnh địa giới đã thuộc về Huyện Gia Lâm, Hà Nội.

Nói chuyện địa danh Bắc Ninh xưa thì chắc không bao giờ hết. Chỉ biết rằng thời thế thay đổi, con người, văn hóa và địa danh cũng thay đổi theo. Người ngày nay người ta không còn nhớ tên các “kẻ” nữa, các địa danh cổ dần mờ nhạt đi. Nhưng là người ca quan họ cổ thì phải thông tỏ hết các việc này, để khi mình ca lên, người ta hỏi thế có nghĩa là gì, thì còn biết cách mà giải thích. Còn bao nhiêu thứ nữa, như Quán Trắng, Phố Nhồi, Hội Ó, Sông Lục Hà, nếu không biết chúng có ý nghĩa gì, thì làm sao mà thuyết phục được những người yêu cổ ca, để họ thấy được đất nước, cảm nhận được tâm hồn của con người Bắc Ninh?