Cái giếng đình

CÁI GIẾNG ĐÌNH

(Nguyễn Diệu Liên) 

“Toét mắt là tại giếng Đình,

Cả làng toét mắt chứ mình em đâu!”

Ngày bé, tôi thường được nghe bà nội kể những câu chuyện dân gian vừa hóm hỉnh vừa thâm thúy. Trong số ấy, tôi nhớ nhất chuyện một anh chàng đi hỏi vợ, đến nhà gái, thấy cô gái bị toét mắt liền buông lời chê bai. Chẳng ngờ cô gái đối đáp tỉnh queo:

“Toét mắt là tại giếng Đình,

Cả làng toét mắt chứ mình em đâu!”

Một câu trả lời nhẹ tênh mà khiến anh chàng chẳng biết nói gì thêm. Chê người ta thì dễ, chứ khi người ta đã khéo léo kéo cả làng vào cuộc, biến cái khiếm khuyết của riêng mình thành chuyện chung của thiên hạ, thì biết trách ai bây giờ? Cô gái vừa thông minh, vừa đáo để, lại có chút tinh nghịch rất duyên. Còn anh chàng đi hỏi vợ chắc chỉ biết ngẩn người, bởi cái lý lẽ nghe qua tưởng vô lý mà lại khiến người ta khó lòng bắt bẻ!

Ngày ấy, nghe bà kể, tôi chỉ thấy buồn cười. Lớn lên, nghĩ lại mới hiểu, đằng sau câu ca dao ngắn ngủi ấy là cả một nếp sinh hoạt của làng quê Việt Nam thuở trước, khi chiếc giếng đình không chỉ là nơi lấy nước mà còn là một phần hồn cốt của làng.

Ngày xưa, giếng đình thường nằm ở một góc sân đình hoặc gần ngôi đình cổ kính, dưới bóng những cây đa, cây gạo, cây si già nua, rễ buông lòa xòa như những sợi râu của thời gian. Giếng có thể được xây bằng gạch, kè đá quanh thành, miệng giếng tròn vành vạnh, thành giếng nhẵn bóng vì bao năm tháng người làng tựa tay, đặt thùng, kéo gàu. Mặt nước sâu thẳm, xanh trong vào những ngày nắng, lấp loáng bóng mây trời và những tán cây cổ thụ. Những viên gạch rêu phong, những vết mòn nơi bậc lên xuống, sợi dây thừng sờn cũ cùng chiếc gàu tre, gàu gỗ… tất cả làm nên vẻ trầm mặc, thân thuộc của một miền quê xưa.

Mỗi sớm mai, khi sương còn giăng mỏng trên mái đình, các bà, các chị đã í ới gọi nhau ra giếng gánh nước. Đôi quang gánh kẽo kẹt trên vai, hai chiếc thùng va vào nhau lách cách, tiếng nước đổ róc rách hòa cùng tiếng chim gọi ngày. Người gánh nước về nấu cơm, người mang chum vại ra lấy nước đổ đầy, người tiện thể giặt giũ mấy manh áo, chiếc quần. Có người vừa vò áo vừa khe khẽ hát, có người tay thoăn thoắt giặt đồ mà miệng vẫn chuyện trò rôm rả. Còn lũ trẻ chúng tôi, mỗi sáng mỗi chiều theo bà, theo mẹ ra giếng, chạy đuổi nhau vòng quanh và cười như nắc nẻ. Mùa hè nóng bức, nô đùa xong là mỗi đứa kéo một gàu nước trong suốt mát lạnh lên uống ừng ừng ngon lành rồi dội ào ào từ trên đầu xuống thật sảng khoái. 

Cái giếng đình khi ấy giống như một chiếc đài phát thanh của làng, hoạt động đều đặn từ sáng đến chiều, chẳng cần điện, chẳng cần loa mà tin tức vẫn lan nhanh một cách thần tốc.  

Nhà nào có chuyện vui, chuyện buồn, chuyện cưới xin, giỗ chạp, chuyện con cái học hành hay vợ chồng giận dỗi, chỉ cần một buổi ra giếng là thế nào cũng có người biết. Chuyện được chuyền miệng từ người này sang người khác, đôi khi qua vài ba lượt lại thêm mắm thêm muối, khiến người trong cuộc nghe được chắc cũng phải giật mình vì câu chuyện của mình đã trở nên sinh động, giật gân hơn ban đầu rất nhiều! Và những người đàn ông trong làng hay gọi đùa nơi đó là trung tâm của mọi sự rắc rối. 

Nhưng giếng đình đâu chỉ là nơi chuyện trò. Đó còn là chốn gặp gỡ của tình làng nghĩa xóm, nơi người ta hỏi han nhau từ những điều nhỏ nhặt nhất. Một gánh nước nặng có người đỡ hộ, một chiếc thùng tuột tay có người nhanh nhẹn giữ lại, một lời hỏi thăm khi thấy nhà bên vắng mặt mấy hôm… Những điều bình dị ấy góp nhặt qua năm tháng, làm nên sự gắn bó của những con người cùng sống trong một làng quê.

Và cũng chính ở nơi ấy, những câu ca dao, câu nói vui ra đời, được truyền từ đời này sang đời khác.

Câu chuyện “toét mắt” chắc cũng bắt nguồn từ những ngày như thế. Thuở ấy, nước giếng là nguồn nước sinh hoạt quan trọng của cả làng. Nếu chẳng may nguồn nước không sạch, người làng cùng mắc bệnh đau mắt đỏ thì cũng chẳng có gì khó hiểu. Dĩ nhiên, không thể chỉ từ câu ca dao mà khẳng định nguyên nhân gây bệnh, nhưng cách người xưa mượn chuyện cái giếng để tạo nên một lời đối đáp dí dỏm thì thật đáng nhớ.

Cô gái bị chê toét mắt đã chẳng buồn phân bua rằng mình không có lỗi, cũng không cần thanh minh dài dòng. Cô chỉ nhẹ nhàng đẩy cái nguyên nhân ấy về phía chiếc giếng đình, rồi hóm hỉnh khẳng định: cả làng cùng thế, chứ riêng gì em!

Nghe vừa buồn cười, vừa thấy cô gái thật khôn khéo. Cái duyên của người xưa đôi khi nằm ở chỗ ấy: không cần lời lẽ cao siêu, chẳng cần tranh cãi hơn thua, chỉ một câu nói đúng lúc cũng đủ khiến người đối diện phải cứng họng. Mà biết đâu, chính cái tính tình nhanh nhẹn, biết đối đáp ấy lại khiến anh chàng đi hỏi vợ phải nghĩ lại? Người bị chê đôi mắt chưa chắc đã kém duyên, còn người đi chê người khác thì chưa chắc đã tinh tường!

Bây giờ, ở làng quê đã có nước sạch dẫn đến từng nhà. Những chiếc giếng cổ có nơi được giữ gìn như một di tích, có nơi nằm lặng lẽ dưới bóng cây, có nơi đã bị lấp đi để nhường chỗ cho những công trình mới. Người ta không còn phải gánh nước từ giếng đình về nhà, cũng ít có dịp tụ tập bên thành giếng để vừa giặt giũ vừa chuyện trò như thuở trước.

Cuộc sống tiện nghi hơn, những cuộc gặp gỡ tình cờ bên giếng làng cũng dần thưa vắng. Những chiếc quang gánh, những đôi thùng gỗ, tiếng gàu chạm thành giếng, tiếng gọi nhau í ới mỗi sớm mai… tất cả đang lùi xa vào miền ký ức.

Và câu ca dao thì vẫn còn ở đó, nguyên vẹn cái vẻ tinh nghịch của một thời:

“Toét mắt là tại giếng Đình,

Cả làng toét mắt chứ mình em đâu!”

Một câu nói đùa, một chuyện hỏi vợ, một chiếc giếng cổ… vậy mà gói ghém biết bao điều về cuộc sống làng quê xưa. Ở đó có sự hồn hậu, có cái khôn ngoan dân dã, có những tiếng cười làm nhẹ đi bao nhọc nhằn của cuộc sống.

Đôi khi, nhớ về quê nhà chỉ một câu ca dao cũ vang lên trong trí nhớ, tôi như thấy bóng dáng bà nội ngồi kể chuyện, thấy mái đình rêu phong, thấy mặt giếng long lanh in bóng trời xanh và nghe đâu đây tiếng các bà, các chị gọi nhau bên bờ giếng.

Giếng đình có thể đã cạn, đã bị lấp, hoặc vẫn còn nằm đó giữa những đổi thay của làng quê. Nhưng giếng trong ký ức của mỗi người nơi làng quê ấy thì dường như chưa bao giờ vơi nước. Nó vẫn đầy ắp những câu chuyện vui buồn, những tiếng cười trong trẻo và một miền quê bình dị mà càng đi xa, người ta càng thương, càng nhớ.

Vâng! có những thứ tưởng chỉ thuộc về ngày xưa, nhưng hóa ra lại là nơi ta cất giữ những kỷ niệm ấu thơ, là một không gian văn hoá đặc trưng của người Việt vươn tầm quốc tế.

Hội làng Lệ Mật tháng 4 năm 2004