Nên chăng cầm sắt vân vi

Thứ năm - 27/08/2026 17:16

(Ảnh: St)

NÊN CHĂNG CẦM SẮT VÂN VI

(Tuấn Khanh)

Gần đây có mấy người hỏi em cầm sắt vân vi có nghĩa là thế nào. Thì hôm nay em mới nói câu chuyện như thế này để quan họ nghe cho nó vui tai ạ:

Nên chăng cầm sắt vân vi

Chẳng nên đôi chữ cầm kỳ mới hay

Hôm qua ngồi tựa hiên tây

Chín hồi vấn vít như vầy bối tơ

Giãi dầu từ bấy đến giờ

Như hoa nở nhụy giữ màu tốt tươi

Tấm gan vàng thẹn với giăng già

Lòng này ai tỏ cho ra hỡi lòng

Chiêm khôn mắc phải lưới hồng

Muốn ra tôi ngỏ cửa lồng cho ra

Chơi xuân cho biết xuân đi

Kẻo nữa xuân già

Câu ca được bắt đầu bằng câu bỉ với cách chơi chữ của người xưa, khi các cụ dùng chữ “cầm sắt” để đối với chữ “cầm kỳ”, rồi “nên chăng” đối với “chẳng nên”. Trong văn hóa cổ, thì “cầm sắt” (hoặc “sắt cầm”) là để chỉ cái đàn sắt, một loại nhạc cụ truyền thống từ thời Trung Hoa cổ đại, đàn lớn có từ 25 đến 50 dây, còn đàn cầm là loại đàn nhỏ hơn, có khoảng 5 đến 7 dây, gọi là “thất huyền cổ cầm”. Hai loại đàn này khi hòa âm với nhau thì tạo ra những khúc nhạc rất huyền diệu, rất hợp nhau và rất là ăn ý. Chính vì lẽ này mà người xưa ví cầm sắt như là đàn vợ đàn chồng, không thể thiếu nhau được. Nói hoa mỹ hơn, thì sắt cầm là biểu tượng cho tình yêu hạnh phúc lứa đôi. Trong hát chèo, ta từng nghe Thị Kính ca là “thương ôi bấy lây sắt cầm tịnh hảo”. Trong quan họ cổ, ta cũng từng nghe câu “sắt cầm song đã đủ đôi, nghĩa người đã vậy công tôi thế nào”, và hôm nay, ta lại nghe “cầm sắt vân vi”.

“Nên chăng” là cách nói của người xưa để nói rằng “nếu mà thành công ra, may ra”. Khi đôi quan họ nam làm bạn với đôi quan họ nữ với một tâm thế hết sức thoải mái là: “nếu may ra thì thành vợ thành chồng”, đó chính là “Nên chăng cầm sắt vân vi”. Nhưng nếu mà “chẳng nên”, tức là “không may ra”, thì cũng thành ra hai chữ “cầm kỳ”. Cầm và kỳ là hai thú vui tao nhã của người xưa, nằm trong 4 bộ môn Cầm, Kỳ, Thi, Họa, nói theo kiểu ngày nay tức là Chơi Đàn, Chơi Cờ tướng, Ngâm Thơ cổ, và Vẽ Tranh Phong Cảnh. “Cầm Kỳ” ở đây là để chỉ tình bạn tâm giao, tri kỷ, vui buồn có nhau. Nếu không đủ duyên làm vợ làm chồng với nhau, thì cũng thành bạn thân, ngày ngày chơi cờ, gảy đàn cho nhau nghe, cũng là bên nhau mãi mãi.

Câu này gợi cho ta nhớ đến câu thơ số 3225 trong Truyện Kiều: “Ba sinh đã phỉ mười nguyền, Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy”.  Đó chính là triết lý nhân sinh của người quan họ xưa, kiếp trước phải ngoảnh lại nhìn nhau tới ngàn lượt, thì kiếp này mới có dịp đi chung thuyền với nhau. Trong cõi bể dâu này, gặp được nhau là may mắn lắm, nên ta phải trân quý nhau, đừng làm điều gì nói điều gì không phải để cho nhau phải bận lòng. Quan họ hay nói “chín bỏ làm mười”, trước có điều gì không nên không phải với nhau thì cũng bỏ quá đi. Đừng cố chấp mà tổn hại đến hòa khí. Đó chính là lời dạy của quan họ cổ mà ngày nay con cháu phải noi theo. Học ca quan họ đã khó, học làm người quan họ còn khó hơn bội phần, chính là lẽ này. Học quan họ cổ chỉ học phần ca mà bỏ qua phần lễ, thì thật là uổng phí một đời một kiếp cầm ca. Đã mang vào mình hai tiếng “quan họ”, thì phải sống sao cho ra sống, đừng để đời sau quan họ nhìn vào mà cảm thấy hổ danh. Đó chính là ý nghĩa của câu ca:

Nhiễu điều phủ lấy giá hương

Người trong quan họ thì thương nhau cùng

Quay trở lại với phần tiếp theo của câu quan họ Cầm sắt vân vi:

Hôm qua ngồi tựa hiên tây

Chín hồi vấn vít như vầy bối tơ

Giãi dầu từ bây đến giờ

Như hoa nở nhụy giữ màu tốt tươi

Tấm gan vàng thẹn với giăng già

Lòng này ai tỏ cho ra hỡi lòng

Đây là tâm sự của một người quan họ, đang giãi hồi với người ngồi chiếu bên kia, là hôm qua ngồi tựa hiên tây, thấy trong lòng bối rối suy nghĩ như mớ tơ vò, bởi vì từ bấy lâu vẫn nhẫn nại chờ đợi tình cảm của bên kia, ví như bông hoa nở, cố gắng giữ cho màu được tốt tươi, mà chả thấy bên kia ngỏ nhời tỏ ý gì cả. Đời người con gái như bông hoa nở một thì, thời gian đâu có chờ đợi ai, một mai hương sắc phai tàn thì biết làm sao. Vẫn biết đem tâm can của mình ra mà giãi bầy như thế này là hổ thẹn lắm, nhưng có tâm sự như vậy chừ biết ngỏ cùng ai? Người xưa hay có kiểu nói bóng nói gió, bắn tin bắn tức như vậy đó ạ.

Vậy chiếu bên kia chắc vẫn còn xanh chín, chưa một lòng một tâm, nhưng chắc cũng còn lúng túng lắm, tựa như con chim khôn mắc phải lưới hồng

Chim khôn mắc phải lưới hồng

Muốn ra tôi ngỏ cửa lồng cho ra

Chơi xuân cho biết xuân đi

Kẻo nữa xuân già

Ý ở đây là, nếu còn băn khoăn chưa quyết, thì tôi cũng đành cam tâm chờ đợi thêm, không dám bàn nàn chi nữa. Nếu người vẫn muốn như con chim trong lồng kia, khát khao được tìm hiểu thêm thế giới bên ngoài, gặp mặt thử lòng thêm người này người kia trước khi khẳng định rằng tôi là người số một trong làng này, thì tôi cũng cam lòng ngỏ cửa cho người ra.  Người xưa hay ví von việc trai gái đi chơi gặp gỡ nhau tìm hiểu nhau ở các dịp hội xuân với việc chim én bay ra vào mùa xuân, rất là háo hức, tưng bừng, nhưng các bên đều phải nhanh chóng khẩn trương lên, vì thời gian của cả đôi bên là có hạn. Đôi khi người quan họ lại nói với nhau là “ngày xuân hãy còn dài”, tức là tuổi đời còn trẻ, đang phơi phới, còn chưa muốn giam chân ở chốn cuối cùng …

Các bài viết liên quan:

• Câu chuyện về cuốn giấy vệ sinh
• Nushu - Ngôn ngữ bí ẩn
• Chuông vàng treo cửa tam quan
• Khi quan họ xưa chơi chữ
• Đi đâu từ tối đến giờ
• Tên địa danh trong quan họ cổ
• Nên chăng cầm sắt vân vi

Những tác phẩm cũ hơn:

• Người giữ lửa của Nhà Búp
• Người đi gieo hạt
• Gom về thương nhớ
• Đọc "Khoảng xanh còn mãi" của Đỗ Minh Huệ
• Búp trên cành - nguồn nhựa sống không ngừng chảy
• Thế giới xoay vần
• Hoa tặng Nhà Búp nửa thế kỷ