Kỳ đà len lỏi giếng khơi

Thứ ba - 15/09/2026 14:53

(Ảnh: St)

KỲ ĐÀ LEN LỎI GIẾNG KHƠI (CÓC KỲ ĐÀ)

(Tuấn Khanh)

Năm xưa, Bà Lân Bà Nguyệt ở Bồ Sơn có ca một câu như thế này:

Kỳ đà len lỏi giếng khơi

Sơn lâm rầu rĩ giọt đồng hồ sang canh

Người như tố nữ trong tranh

Tôi như chiếc thuyến tám ván lên ghềnh được sao?

Nước lên nước lại cầm chừng

Người về chốn ấy xin đừng quên tôi

Tôi nói  đây chốn cũ cũng đành

Tiếc công từ đấy không thành thì thôi

Hai bến sông bên lở bên bồi

Tôi thấy người chuyện đứng chuyện ngồi cùng ai

Tôi nói ra mang tiếng dỗ dành

Chỉ mong người ấy xin đừng quên nhau

Về mặt ngữ nghĩa thì câu này cũng không có gì phải phân tách dài dòng. Vẫn chỉ là lời trách móc bóng gió của người quan họ gửi đến bên kia là sao tôi yêu người mà người chả yêu tôi. Đôi tôi đã theo đuổi đôi người từ bấy mà sự vẫn không thành. Hai chúng ta vẫn như hai bến sông bên lở bên bồi, mãi chẳng bao giờ hòa hợp với nhau. Tôi vẫn mong mỏi đôi người, vậy mà đôi người vẫn chẳng đoái hoài đến chúng tôi. Trái lại, đôi người lại vẫn vô tư chuyện đứng chuyện ngồi với người khác. Nói ra thì người ta cho là là ghen tuông nhỏ nhen này khác, rồi lại mang tiếng là dỗ dành nọ kia. Thôi cũng đành chỉ mong người ấy xin đừng quên mình là được.

Ý tứ này cũng đã từng thấy ở trong nhiều câu quan họ khác. Có khác chăng là ở chỗ giai điệu của câu hát này rất khác lạ. Nó dồn dập, rồi lại trầm trầm xa xa, nghe như tiếng dỗi tiếng hờn của những tâm hồn trẻ tuổi năm xưa. Một chút hờn ghen, một chút trách móc, một chút ủy mỵ, tất cả làm nên một bản tình ca sống mãi với thiên nhiên giời đất. Không thể biết bao nhiêu thế hệ người Bắc Ninh đã từng ca qua câu hát này, đã trải qua những cung bực tình cảm như vậy của tuổi thanh xuân. Chỉ biết là câu hát vẫn còn đó, trẻ mãi, vẫn chờ vẫn đợi những thế hệ quan họ trẻ Bắc Ninh nối tiếp để đi vào tương lai, như lời của người xưa đó: “Chỉ mong quan họ xin đừng quên chúng em”.

Bí ẩn của câu hát nằm ở câu bỉ:

Kỳ đà len lỏi giếng khơi

Sơn lâm rầu rĩ giọt đồng hồ sang canh

Người tả cảnh, cảnh nói lên niềm tâm sự, đó là lẽ thường trong quan họ cổ.  Tại sao lại là con kỳ đà? Vì con kỳ đà là loài nhút nhát, không dày dạn nắng gió như những con vật khác. Ai đã từng ở quê ngày xưa mới thấu được hình ảnh con kỳ đà chui từ trong hang ra tắm nắng bên chiếc giếng khơi, thấy bóng người thì vội vàng nhảy xuống nước bơi len lỏi trong giếng nước rồi lại chui vào hang trốn. Người ca câu này cũng ví như con kỳ đà vậy, mấy phần ngại ngùng, mấy phần e thẹn, muốn nói ra điều này điều kia, nhưng lại sợ mang tiếng mang tai. Gặp người đây chẳng dám nói ra, nhưng mà đêm về thì lại thao thức không ngủ, nghe hết tiếng gió rừng rầu rĩ, rồi lại nghe giọt đồng hồ điểm sang canh. Nghĩ ngợi mông lung, người ta đẹp đẽ lịch sự như thiếu nữ trong tranh thế ấy, mình lại chỉ như chiếc thuyền tám ván – là thuyền đóng bằng những tấm gỗ nhỏ - liệu có đủ sức mạnh, đủ can đảm để cùng nhau lên thác xuống ghềnh hay không? Tóm lại là e ngại chồng lên e ngại, muốn ngỏ nhời tỏ ý, kết bạn với người ta nhưng lại thiếu tự tin vào bản thân mình – nói phẳng phiu ra là vậy.

Câu này được cho là tâm sự của bên nam. Còn bên nữ sẽ ca lại một câu như thế này:

Kể từ khi bước chân ra

Cực trăm ngàn nỗi dặn ba bốn lần

Thơ Nôm đôi chữ Kinh Kiều

Làm cho trộm nhớ thầm yêu hững hờ

Cùng là ý tứ như Cóc Kỳ Đà thôi, bên nữ cũng giãi bầy tâm sự là đôi chúng em cũng thầm yêu trộm nhớ đôi người, tựa như Thúy Kiều và Kim Trọng năm xưa rồi, nhưng vì ngại ngùng nên chưa dám nói ra … Cứ đò đưa sông nước kéo cưa lừa xẻ như vậy thôi, thế mới là quan họ. Một trăm năm một nghìn năm cũng vậy thôi, vẫn là dở dở dương dương, thương thương nhớ nhớ bao giờ cho nguôi?

Người ta hay hỏi là tại sao quan họ lại thiết tha sâu lắng như thế? Tại sao câu ca quan họ nào cũng làm cho người ta nhớ thương đợi chờ như thế? Và câu trả lời là ở đây: quan họ gắn liền với cảm xúc của lứa đôi, của tình yêu nam nữ, là thứ tình cảm mà trong đời ai ai cũng trải qua. Cảm xúc này rất mạnh mẽ, nó được ghi lại và được củng cố từ đời này qua đời khác thông qua gien di truyền của chúng ta. Nó được thể hiện qua chất thơ, chất nhạc, chất lãng mạn của các câu hát truyền đời.

Các bài viết liên quan:

• Khi quan họ xưa chơi chữ
• Chuông vàng treo cửa tam quan
• Tên địa danh trong quan họ cổ
• Đi đâu từ tối đến giờ
• Phụng thiên tế dược
• Nên chăng cầm sắt vân vi
• Kỳ đà len lỏi giếng khơi

Những tác phẩm cũ hơn:

• Ta ắt rành nồi bát nhà ta
• Phụng thiên tế dược
• Nên chăng cầm sắt vân vi
• Người giữ lửa của Nhà Búp
• Người đi gieo hạt
• Gom về thương nhớ
• Đọc "Khoảng xanh còn mãi" của Đỗ Minh Huệ