Hát đúm và hát trùm đầu trong quan họ cổ

Thứ sáu - 18/09/2026 09:53

(Ảnh: Trần Bảo Toàn)

HÁT ĐÚM VÀ HÁT TRÙM ĐẦU TRONG QUAN HỌ CỔ

(Tuấn Khanh)

Có một sự ảnh hưởng qua lại không hề nhỏ giữa quan họ cổ, hát đúm và hát trùm đầu. Bằng chứng là, ở Bắc Ninh hiện còn lưu truyền 4 câu hát đúm, được gọi bằng các tên khác nhau như “Thơ đúm”, “Đàn Đúm” hoặc là “Đàn Điếm”:

Đàn Điếm: Mặt giời đã xế do Cụ Bánh (Già) Làng Diềm ca

Thơ Đúm: Mùng năm hội Ó do Ông Tịnh Ông Cử Làng Diềm ca

Hát Đúm: Sông sâu bơi chải lên bãi trồng kê do Bà May Bà Đua Làng Bồ Sơn ca

Thơ Đúm: Xuống sông bơi chải lên bãi trồng vừng do Chị Phức Làng Ngang Nội ca

Ở đây, chúng em chỉ chép đoạn đầu câu Đàn Điếm của Cụ Bánh để quan họ tham khảo:

Mặt giời đã xế

Đám hội đã tan

Ai có hường nhan

Đem ra chơi đúm

Tình tình tang tít

Hôm nay vui ít

Mai lại vui nhều

Giời gió hiu hiu

Giời mưa ra rả

Cái ròn cái rã (ở đây có ý là giọng hát của người bên kia)

Tôi đã biết rồi (nghe giọng là đoán ra ai hát rồi)

Cái chốn người ngồi (chỗ nhóm quan họ bên kia ngồi trùm đầu mà hát)

Tôi coi long lánh (thể hiện sự thanh lịch, sáng sủa)

Đặc điểm của thơ đúm trong quan họ là đều phát triển trên nền thơ bốn chữ, và giai điệu tương đối thống nhất.  Điều này trùng khớp với các bài bản hát đúm cổ xưa trên khắp dải đất ven sông Cầu xuôi về tới Thủy Nguyên, Hải Phòng. Tên gọi "đúm" bắt nguồn từ việc người hát tụ họp thành từng "đám" hoặc hành động trao nhau quả đúm (đùm bọc trầu cau) để làm quen. Xưa kia, hát đúm phát triển hưng thịnh và là hoạt động không thể thiếu trong các lễ hội đầu xuân và phong tục này kéo dài hàng trăm năm.

Về bài bản thì hát đúm cũng có cấu trúc tương tự như quan họ, tức là cũng có những câu hát chào, hát huê tình ban đầu, sau đó chuyển sang hát hỏi, hát đố, hát hoạ, hát lính và hát thư, hát ra về, tương đương với hát mời nước mời giầu, hát lề lối, giọng vụn giọng vặt, rồi giã bạn như trong quan họ cổ.

Những căn cứ trên cho ta thấy một điều (chỉ là giả định lý thuyết của cá nhân, không được khảo chứng trên thực tế ạ) là: ở Bắc Ninh, cụ thể hơn là Làng Diềm, đã từng tồn tại cả 2 hình thức ca hát là quan họ cổ và hát đúm. Chính vì thế mà một số bài bản của hát đúm đã được du nhập vào thành các câu quan họ cổ. Dấu vết này còn in đậm trong 4 câu ca cổ trên đây.

Nhiều người thắc mắc là quan họ trùm đầu là như thế nào, thì hôm nay chúng em mạnh dạn trình bày như thế này. Theo một tài liệu cổ viết từ những thời Pháp thuộc khoảng những năm 1920, người ta có miêu tả hát trùm đầu là một phong tục ca hát tìm bạn đời rất phổ biến ở vùng ven sông Bắc Ninh.  Vào những đêm trăng mùa thu, sau ngày lao động, các nhóm quan họ nam và quan họ nữ thường tụ tập tại bãi sông, triền đê, gốc đa hay sân đình để hát đối đáp. Bốn hoặc năm liền anh/liền chị chụm đầu lại với nhau, dùng chung một chiếc khăn lớn hoặc nón ba tầm để trùm kín lên đầu. Trùm lên đầu như vậy để khi hát những câu tình tứ giao duyên không bị ngượng ngùng xấu hổ, và cũng là để bên kia không thể truy tìm được tác giả của câu hát diêm dúa, nghịch ngợm kia là ai. Đây chính là nguồn gốc của cách xưng “chúng em”, “bốn chúng tôi”, “đôi ba người’, “năm sáu người” của người Bắc Ninh vẫn còn tồn tại đến ngày nay.

Về mặt bài bản, thì quan họ trùm đầu hát đơn giản, mộc mạc, phóng khoáng, ít lề lối và nguyên tắc hơn so với quan họ truyền thống trong làng. Quan họ trùm đầu không ca theo chặng, mà chủ yếu hát các câu đàn đúm giao duyên, trêu ghẹo thách thức nhau. Các liền anh liền chị trùm đầu cũng thoải mái tự do hơn trong việc ứng khẩu, thay đổi văn và giai điệu tùy theo cảm hứng và đối tượng bên kia. Chúng ta cũng có thể tưởng tượng rằng hát quan họ trùm đầu có nhiều điểm giống hát đúm hơn là giống quan họ truyền thống.

Những điều này được nói ra để cho quan họ gần xa khỏi thắc mắc về nguồn gốc của các câu thơ đúm trong quan họ truyền thống, về phong tục hát quan họ trùm đầu xưa kia, để càng hiểu thêm về đất nước con người Bắc Ninh. Có thể từ đây người ta có thể trở nên tốt đẹp hơn, thương yêu nhau hơn, trân quý các báu vật văn hóa mà mấy mươi thế hệ xa xưa đã để lại cho chúng ta hôm nay?

Các bài viết liên quan:

• Tên địa danh trong quan họ cổ
• Khi quan họ xưa chơi chữ
• Đi đâu từ tối đến giờ
• Nên chăng cầm sắt vân vi
• Kỳ đà len lỏi giếng khơi
• Phụng thiên tế dược
• Hát đúm và hát trùm đầu trong quan họ cổ

Những tác phẩm cũ hơn:

• Tản mạn đầu năm học mới
• Kỳ đà len lỏi giếng khơi
• Ta ắt rành nồi bát nhà ta
• Phụng thiên tế dược
• Nên chăng cầm sắt vân vi
• Người giữ lửa của Nhà Búp
• Người đi gieo hạt