Đọc Thả gió qua sông của Trương Minh Hiếu

Thứ bảy - 05/09/2026 16:27

ĐỌC THẢ GIÓ QUA SÔNG CỦA TRƯƠNG MINH HIẾU

(Nhà thơ Nguyễn Sĩ Đại)

Tôi được biết Trương Minh Hiếu khi anh đang còn học ĐH Bách khoa Hà Nội vào cuối thập kỷ 80. Dạo ấy, phong trào sáng tác, nhất là thơ, nhạc trong các trường đại học nở rộ. CLB thơ ở ĐH Tổng hợp có Trần Quang Dũng, Nguyễn Tiến Thanh, Đoàn Ngọc Thu, Phan Huyền Thư…; Sư phạm có Trần Quang Đạo, Kim Anh, Trúc Anh, Ngân Hoa…; Kiến trúc có Nguyễn Vĩnh Tiến…; Bách khoa có Hoàng Lan, Huy Chí, Trương Minh Hiếu và nhiều người khác tôi không nhớ hết nhưng CLB thơ Bách khoa là một CLB mạnh, sinh hoạt rất đều đặn. Hồi đó, những người hay làm thơ về tuổi học trò như Hoàng Nhuận Cầm, Trần Hòa Bình và tôi thường được mời đến đọc thơ và giao lưu với các em.

Sau này, tôi còn biết Trương Minh Hiếu có năng khiếu văn học từ nhỏ, đã được bồi dưỡng về văn học tại Hội Văn nghệ Thái Bình và đã từng đoạt Giải B Thơ cuộc thi “Em yêu đồng ruộng quê em” do Báo Thiếu niên Tiền phong và Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực thế giới (FAO) tổ chức năm 1981 - 1982. Bài thơ đoạt giải của Hiếu là “Giờ nghỉ trưa của bố”:

Trưa, gió tắt, mây ngừng

Bầu trời xanh vời vợi

Bố đi cày hết buổi

Ngồi nghỉ dưới bóng tre

Nón chao làm cái quạt

Chùm lá thay chiếu ngồi

Khói thuốc lào vờn tóc

Thoáng nụ cười trên môi

Bữa cơm bình dị thôi

Tép đồng kho, mắm cáy

Cơm thơm hương gạo mới

Đĩa rau dầm tương chua

Giờ nghỉ trưa của bố

Có công việc buổi chiều

Và hạt mầm nao nức

Cứ giục lòng người gieo

Đó là một bức hình đẹp về người cha, một lão nông với sinh hoạt giản dị, thanh thản, vui say lao động, trong nghỉ ngơi vẫn nao nức hạt mầm làm xanh tươi cánh đồng, ấm no cuộc sống.

Bẵng đi một thời gian dài, Hiếu không làm thơ để tập trung cho công việc chuyên môn và phấn đấu trở thành giám đốc một doanh nghiệp có danh tiếng ở đất Cảng Hải Phòng.

Rồi Hiếu lại trở về với thơ một cách mạnh mẽ, đầy hào hứng như là điều không thể khác khi vào tuổi tri thiên mệnh. Năm 2024, Hiếu cho in tập thơ đầu tay “Cội”; năm 2025 là tập “Đi qua mỗi ngày tôi” đều ở NXB Hội Nhà văn và “Ru mình” ở NXB Văn học. Cả ba tác phẩm này được giới phê bình chú ý, góp vào thành tích sáng tác chung của Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng, được bạn yêu thơ cả nước tìm đọc. Nhà thơ Kim Chuông, người thầy văn học của Hiếu thuở thiếu thời nhận xét: Thơ Trương Minh Hiếu với “Cội” nghiêng về lấy hiện thực đại giác làm thế giới nội tâm; còn “Đi qua mỗi ngày tôi” lại lấy hồn mình ra làm một thế giới. Nghĩa là thơ Trương Minh Hiếu đang vận động, thậm chí vận động trái chiều để phát triển.

Và bây giờ, Trương Minh Hiếu lại cho xuất bản tập thơ “Thả gió qua sông” và muốn tôi viết một bài cảm nhận về tập thơ này trên sự hiểu biết của tình cảm anh em. Viết về một cây bút đang trong quá trình tìm tòi bứt phá đã khó; viết bằng tình cảm anh em càng khó vì phải rạch ròi “bên tình bên lý, bên nào nặng hơn”…

Thôi, đành phải lấy thơ Hiếu ra mà nói vậy!

***

Đầu tiên là sự tò mò: “Thả gió qua sông” là gì và Hiếu muốn nói gì với việc thả gió qua sông?

Thì đây, Hiếu đã nói ngay ở bài đầu tiên, bài Thả gió qua sông. Hiếu tự giới thiệu mình: “Nhà tôi bên ấy sông Hồng/ Gió mông mênh gió, mây bồng bềnh mây”. Nhà bên sông Hồng, cụ thể hơn là xã Tiến Dũng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình (địa danh cũ). Gió và mây, là gió và mây nhưng chừng như cũng chính là Hiếu với năng lượng, khát khao vô tận và cũng bồng bềnh, lãng mạn vô cùng. Nhưng sợ như thế cũng chưa đủ nói hết về mình, Hiếu phải giải thích thêm, phải giới thiệu khéo, khéo mà thật bằng hình ảnh quê hương:

Khoai xanh trong mắt người trồng

Lúa theo tay ngọt đòng đòng mà lên

Nhớ nguồn sóng thức thâu đêm

Đợi người lỡ hẹn đò quên lối về

Câu hò vọng giữa hai quê

Đôi bờ chung tiếng con bê gọi đàn

Trời xanh ru sợi nắng vàng

Giấc mơ trĩu hạt mùa màng trong nhau

(Thả gió qua sông)

Và mục tiêu là gì? Là gửi người bên kia sông, một người tôi đồ chừng có thực:

Bên sông vẫn cách dòng sâu

Mượn cơn gió cả, thả câu gọi người

Bên sông vẫn cỏ bời bời

Vẫn xanh vạt nắng cuối trời sau mưa

Bao giờ về lại ngày xưa

Ta buông dải lụa gió đưa làm cầu

(Buông cầu dải lụa)

Nhưng nếu chỉ buộc vào cái cụ thể, vào một sự đoán định cho đây là bài thơ nói về tình yêu, tập thơ tình yêu thì hoàn toàn không đúng (mặc dù nó đúng có nghĩa ấy). Tôi nghĩ rằng Hiếu đang đi tìm, đang cố gắng kiến tạo và đón đợi những giá trị mới, có ý nghĩa đích thực trong cuộc đời. Những giá trị ấy không phải chỉ là cái sẽ có, mà có thể là cái đã có, cái mình đã vô tình bỏ qua trên bước đời rong ruổi do mưu sinh và cả ngộ nhận, vô tâm. Đọc thơ Hiếu nói chung, thấy mênh mang một nỗi buồn tiếc nuối và đôi khi se sắt niềm sám hối, một tìm kiếm không nguôi:

Nhọc nhằn là phận tha hương

Chín phương lưu lạc, một phương dặn lòng

…Nửa đời có được bao nhiêu

Giàu sang vẫn thiếu một chiều sông quê

Đọc thơ Trương Minh Hiếu bây giờ, tôi vẫn gặp được Trương Minh Hiếu ngày xưa: riêng chàng và những chàng sinh viên sống giữa Thủ đô, túi rỗng không mà mơ mộng bao la trời đất; tấm chăn, tấm áo vừa nghèo vừa cũ mà lời thơ thì lộng lẫy, hào hoa. Anh ta mang ước mơ và tình yêu thi ca đi giữa cuộc đời như núi lớn, sông dài. Mà núi lớn, sông dài thật khi họ có tuổi trẻ và tài năng. Họ đã sống những tháng ngày, như câu thơ Xuân Diệu viết: “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”. Đó là một động lực, một triết lý, một định hướng trong sáng tạo. Chất hào hoa kinh thành, chất phóng khoáng lãng du, khí khái anh hùng… của những ngày sinh viên ở Hà Nội còn in đậm trong thơ Hiếu hôm nay, làm cho thơ Hiếu vừa giống, vừa khác với các bạn viết không sống nhiều ở đô thị, không theo con đường văn chương một cách cơ bản. Ở thơ Hiếu có nhiều cả sự ảo diệu, phi lý, ấn tượng, mới mẻ trong ngôn từ; nhưng hơn những người viết ở đô thị là sự nặng tình, có lẽ chỉ người nông thôn mới có:

Hoa rực cháy một vòm trời đang hạ

Đỏ như ai mong đợi bước ai về

Cơn gió ngược dập dìu rơi rất nhẹ

Mấy đài hoa lỡ cạn nửa câu thề

(Lỡ hẹn mùa hoa gạo - Cội)

Trong thơ Hiếu có nhiều sáng tạo. Cùng với việc đưa chất liệu mới vào thơ là cách nói khác mà trong đời không ai nói như màu nhớ nhung, tựa vào mênh mông, hạt vấn vương, búp nhớ thương, giọt dửng dưng…

Bao giờ trả hết cho nhau

Nợ duyên, nợ phận, nợ màu nhớ nhung

(Bao giờ trả hết cho nhau)

Hay là:

Ta tựa vào phía mênh mông

Với sừng sững bóng vẫn chông chênh mình

(Biển vắng)

Và:

Một mình với một cà phê

Một đi giọt giọt, một về dửng dưng

Nhấc lên, đặt xuống ngập ngừng

Lời nào vừa giữ nửa chừng lại buông

(Cà phê một mình)

Và nữa:

Này, chạm vào lá đi em

Cho cây bớt tủi lãng quên bên đường

Chạm là gieo hạt vấn vương

Mầm cây trổ búp nhớ thương hôm này

(Chạm vào chiếc lá)

v.v.

Tôi yêu những câu thơ Hiếu viết về làng quê. Đó là máu thịt của Hiếu. Đó không chỉ là bình minh, là sự sống của anh trong tuổi thơ mà còn là cầu vồng trong tuổi muộn: “Ngày đã cũ lấp lánh về sau cửa/ Tháng năm xưa vui đến tận bây giờ” (Tôi đã thấy mình trước buổi bình minh - Cội). Tôi yêu những bức tranh tả thực mà lấp lánh yêu thương:

Vườn quanh nhà ngờm ngợp quả thơm

Chim lích rích ngó nghiêng tìm sâu bọ

Mèo giương mắt nấp sau bồ thóc nhỏ

Khóm tre già kẽo kẹt gió đong đưa…

(Ngày ấy mình về thăm quê - Cội)

Và:

Cánh đồng làng phơ phất bụi mưa xuân

Mẹ vác cuốc trở mình vuông đất ải

Lũ bò vàng đủng đỉnh chiều cuối bãi

Bước chân cha rục rịch đảo sá cày

(Tôi đã thấy mình trước buổi bình minh - Cội)

Cái đẹp ấy làm cho lòng ta hửng sáng. Còn cái thương nhiều khi làm ta rùng mình trước những câu thơ của Hiếu: “Một đời đằm dưới bùn sâu/ Bàn chân mẹ lội nát nhàu đồng xa” (Gió đồng xa); “Đêm xưa ngoài cửa gió gào/ Đêm nay gió rét, lạnh vào trong con” (Nhớ rét). Giản dị, xúc động và ám ảnh, Trần Đăng Khoa từng cho đó là ba tiêu chí của thơ hay; thơ Trương Minh Hiếu có nhiều bài, nhiều câu đủ ba tiêu chí ấy.

***

Nhiều người nhận xét Trương Minh Hiếu làm thơ nhanh và dễ, như lấy một vật gì trong túi ra vậy. Có thể có những khi như thế vì nghề thơ cũng như mọi nghề khác “trăm hay không bằng tay quen”. Hiếu lão luyện trong việc làm thơ ngũ ngôn, thất ngôn, thơ tự do… Nhưng tôi thấy Hiếu dụng tâm nhiều ở thơ lục bát, muốn làm cho lục bát khoáng hoạt hơn, hiện đại hơn. Đây là một con đường đúng nhưng cũng rất khó. Cho nên, có lẽ Hiếu cũng dụng công, vất vả ghê lắm! Tôi thấy anh hay dùng từ láy, và trong từ láy cũng cố sáng tạo ra từ mới để tạo ra sự khác, sự lạ và nhằm gây ấn tượng mạnh. Thí dụ:

Một chiều lặng gió, vắng mây

Thinh không ngằn ngặt tiếng đầy, tiếng sâu

Ngấp ngơ bóng ngả chân cầu

Im lìm tượng đá ngóng sầu xa xăm

(Chiều bình yên)

Với những từ láy ấy, quả thật đã tạo ra một hiệu ứng: trong một chiều bình yên mà ta thấy không bình yên khi thinh không thì “ngằn ngặt” những tiếng gì; khi bóng mây, bóng ai hay lòng thi nhân cứ “ngấp ngơ” và tượng đá vẫn ngóng sầu. Ở bài “Chiều mang bóng nắng xa dần”, anh lại viết: “Ngấp ngơ như lúa trên đồng/ Dật dờ cò lả mặt sông ướt mềm”. Ở bài “Chiều về qua ngõ tháng ba” là: “Chiều quê nắng đổ sõng soài/ Ngõ ngoài lễnh loãng còn vài tiếng chim”. Tôi thấy chữ “ngấp ngơ” có vẻ chưa được thuần hóa, nói thẳng là chưa chấp nhận được. Chữ “sõng soài” có lẽ cũng không phù hợp để tả về một chiều tháng ba ở quê làng; hoặc tác giả dùng để tả một khoảnh khắc tâm trạng không được vui của mình. À, mà nếu chấp nhận được thì hình như, Hiếu lúc này đang không được vui?!

Nhưng những câu thơ này thì rất thú vị, rất riêng của một Trương Minh Hiếu:

Ai ngờ len lén trăng xem

Hoa e ấp nở, hương nhen nhén đầy

Vội tan nhao nhác hơi mây

Màn sương sùng sũng gót giầy cả đôi

(Đêm qua gió nấc bên rào)

Hình như đông đã về rồi

Đêm qua có ngọn gió ngồi co ro

Sương mờ che mảnh thấp tho

Vài ba cái lá lo xo nghiêng nằm

Cành khô ủ lộc cò quăm

Ứa dòng nhựa nóng đằm đằm giọt rơi

(Hình như đông đã về rồi)

Với những vần “o” được sử dụng liên tục, ta cảm thấy được cái rét mùa đông đang làm xo ro vạn vật.

Đổi mới thơ không chỉ ở tu từ mà quan trọng nhất là ở nội dung phải thể hiện được những vấn đề lớn của thời đại và khát vọng của con người, làm thay đổi từ nhận thức đến hành động cá nhân và toàn xã hội. Đổi mới thơ là ở chất liệu văn học, cách chiếm lĩnh hiện thực, và hiển nhiên, cách thể hiện phải mới, phải tìm ra con đường lan truyền cảm xúc của mình cho bạn đọc trẻ. Điều này rất quan trọng vì không tìm được kênh truyền dẫn thích hợp thì mọi thứ thuốc bổ cũng thành vô ích. Như vậy, một nhà thơ mới, một nhà thơ có khả năng đổi mới là nhà thơ luôn biết sáng tạo mình rồi mới sáng tạo thơ.

Tôi thấy Trương Minh Hiếu đã tìm ra “bí quyết” cho đời sống của mình, cho thơ qua bài “Cho nhau cầm lấy thật thà”:

Ngọt đâu đến quả bồ hòn

Ngậm mà không chát đâu còn trái sung

Bước trên lối lạ chưa từng

Ngại chi dò dẫm ngập ngừng dấu chân

Gốc nào cũng vững cho thân

Cây nào xanh cũng từ mầm mà lên

Lở bồi khi nhớ khi quên

Sông sâu muôn thuở còn tên đôi bờ

Người chưa đến độ, phải chờ

Đến thì hoa nở, đến giờ trăng lên

Cùng đi chung một con thuyền

Quá giang cũng bởi tuỳ duyên thôi mà

Cho nhau cầm lấy thật thà

Dối gian buông bỏ, thế là thảnh thơi…

Chúc mừng Trương Minh Hiếu với tập thơ mới, với những dặm đời thảnh thơi phía trước.

Hà Nội, 20/5/2026

N.S.Đ

Các bài viết liên quan:

• Trung du
• Thơ dại lòng anh
• Theo dòng lục bát chân như
• Thơ kính tặng thầy
• Thu về trên phố Hà Nội
• Đi bên mùa thu
• Đọc Thả gió qua sông của Trương Minh Hiếu

Những tác phẩm cũ hơn:

• Sóng, gió và miền yêu dấu thả qua một dòng sông
• Một hồn thơ lai láng sa hồng
• Trên đường tới lục bát
• Nguyễn Diệu Liên, một hồn thơ trong trẻo an yên
• Người giữ lửa của Nhà Búp
• Gom về thương nhớ
• Đọc "Khoảng xanh còn mãi" của Đỗ Minh Huệ