Khi quan họ xưa chơi chữ

Thứ tư - 08/07/2026 18:04

(Ảnh: Pixabay)

KHI QUAN HỌ XƯA CHƠI CHỮ

(Tuấn Khanh)

Xưa kia làng quan họ Yên Mẫn có câu ca rằng:

“Nhạn nam bay bổng tuyệt vời

Để cho én bắc lưng giời ngẩn ngơ

Lòng thành ba bốn năm đôi tôi vẫn đợi chờ

Nữ nhân nan hóa nữ tình nan tri

Chị Hai như bông huê nở một thì

Người mà nghĩ lại tôi thì đội ơn

Chị Ba trăm giận ngàn hờn

Đã đưa nhau đến đào đông chốn này

Xin đừng phụ nghĩa tôi rày

Bơ vơ tôi biết chốn này là đâu

Nghĩ ra thêm thảm thêm sầu”

Câu này về ý tứ thì do bên nam ca. Quan họ ví bên nữ như cánh nhạn bay về phương nam, về miền ấm áp, vui tươi, để cho én bắc, ví là bên nam, lơ lửng giữa Giời, bơ vơ buồn tủi suốt mấy năm liền. Nhưng lòng thành thì vẫn đợi chờ, mong mỏi, một ngày nào đó bên nữ hồi tâm chuyển ý, để được nên đôi nên lứa. Trong tâm trạng chân không tới đất cật không tới Giời này, liền anh mới than một câu rằng “Nữ nhân nan hóa, nữ tình nan chi”, có ý nói rằng người con gái thật là khó cảm hóa, tình cảm của người con gái cũng thật khó cảm nhận.

Đây chính là một ví dụ về việc chơi chữ của cổ nhân thường thấy trong cổ văn, cổ ca. Cổ nhân chơi chữ trong rất nhiều câu quan họ cổ. Để hiểu thấu và thưởng thức được thú chơi tao nhã của cổ nhân này, ta phải đặt mình vào đúng hoàn cảnh và thời gian khi những câu cổ ca này được hình thành. Thuở ấy, Bắc Ninh còn là cái nôi khoa bảng, và người chơi quan họ đều là các bậc văn nhân sỹ tử, đọc thuộc cả bồ sách cổ trong lòng, văn chương thơ phú như nước sông nước suối, chơi chữ đối chữ sắc bén nổi tiếng trong cả nước.

Đã mấy trăm năm đi qua rồi, từ thời các cụ các kỵ còn đãi dó trên sông Ngũ Huyện Khê, đem về trộn hồ seo thành giấy, đem bán cho sĩ tử văn nhân ở chợ Niềm chợ Nhớn. Nhưng vần thơ, bài phú, câu đối viết trên giấy dó ấy nay đâu còn nữa. Đến thời nay, ngay đến cả câu chuyện này đến được tai độc giả cũng là được gõ lên từ bàn phím máy tính và truyền qua mạng internet. Vậy hỏi mần răng mà đời cháu chắt quan họ chả phải băn khoăn, mất ăn mất ngủ vì một câu chuyện xưa đã thất truyền hàng trăm năm trước?

Khổng Tử đã từng dạy "Ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hĩ", về sau người ta rút ngắn lại là “Ôn cố tri tân”, có nghĩa là ôn cũ để hiểu thêm mới. Khi học quan họ cổ ngày nay, bắt buộc phải tôn trọng nguyên tắc ôn cổ tri tân này. Khi gặp các thành ngữ, các bẫy chữ, điển danh điển tích trong lịch sử, quan họ hãy thiệt nhẹ nhàng bình tĩnh tìm hiểu ngọn ngành đầu đuôi, nếp tẻ, trắng đen thiệt rõ ràng, rồi hãy học ca. Nếu như cách đây vài năm việc này nghe như là khó lắm, thì nay lại dễ hơn rồi. Bài vở văn sách trên mạng internet cũng đầy đủ hơn, hoặc giả có cần gọi điện nhắn tin cho người quan họ bốn phương tám hướng cũng như nắm trong lòng bàn tay. Chỉ cần mỗi người có tâm một chút, là quan họ cổ xưa lại có cơ hội được phục hưng, được tồn tại mãi mãi cùng Giời Đất. Thế mới có câu rằng:

Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.

Các bài viết liên quan:

• Nhịp điệu của cuộc sống
• Hành trình vào tương lai
• Nhịp sống
• Nushu - Ngôn ngữ bí ẩn
• Chuông vàng treo cửa tam quan
• Câu chuyện về cuốn giấy vệ sinh
• Khi quan họ xưa chơi chữ

Những tác phẩm cũ hơn:

• Anh tôi
• Một kỷ niệm buồn
• Tối thứ Bảy
• Thăm Đoàn Sao Đỏ
• Mừng anh bay vào vũ trụ
• Những viên ngói đỏ
• Giữ "nếp nhà" giữa vòng xoáy công nghệ hiện đại

Những tác phẩm mới hơn:

• Vài nét ở Tân Hòa
• Vẻ đẹp tự nhiên
• Suy cho cùng...
• Chợ vùng đay
• Những chuyện Nhóm Búp
• Một chiều nơi Bác đã qua
• Cá ngựa