Mở lòng - Mở cánh cửa của ký ức, của yêu thương và niềm tin

Thứ năm - 13/08/2026 09:49

MỞ LÒNG - MỞ CÁNH CỬA CỦA KÝ ỨC, 

CỦA YÊU THƯƠNG VÀ NIỀM TIN

Có những cuốn sách ta đọc vì tò mò. Có những cuốn sách ta đọc vì yêu văn chương. Và cũng có những cuốn sách, ngay từ khi cầm trên tay, trái tim đã rung lên bởi phía sau từng trang giấy là hình bóng của một con người mà ta yêu quý, ngưỡng mộ, từng đi qua một quãng đời thanh xuân cùng nhau. Với tôi, “Mở lòng” của nhà văn - Tiến sĩ Văn học Đào Thanh Bình là một cuốn sách như thế.

Chị hơn tôi hai tuổi, nhưng do tôi đi học trước tuổi nên chỉ học sau chị một lớp. Bởi vậy, tôi may mắn được biết chị từ rất sớm, khi còn là những cô bé mê văn chương trong Trại hè sáng tác dành cho thiếu nhi có năng khiếu văn học của Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình từ gần 50 năm trước. Những mùa hè ấy không chỉ nuôi dưỡng tình yêu văn thơ mà còn lưu giữ biết bao kỷ niệm đẹp của các “Búp trên cành” chúng tôi!

Ngày ấy, chị Bình không chỉ viết văn giỏi mà còn hát rất hay. Chị thường dạy chúng tôi những ca khúc mới đang được giới trẻ yêu thích. Đến bây giờ, mỗi khi giai điệu “Mặt trời bé thơ” của nhạc sĩ Trần Tiến vang lên, tôi vẫn như thấy lại nụ cười rạng rỡ trên gương mặt tròn trĩnh, xinh đẹp, giọng hát âm vang đầy nội lực và hình ảnh người chị tài hoa có giọng nói rất “thị xã” với đôi bím tóc đen dài đong đưa khá điệu của những năm tháng tuổi học trò.

Rồi duyên văn chương lại nối tiếp duyên đời. Chị trước, em sau, chúng tôi cùng được vào thẳng Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I, cùng được sống trong ký túc xá A7 - “A7 tuổi 20” nổi tiếng một thời. Những năm tháng ấy, tôi được chứng kiến chị - không chỉ là cô sinh viên mảnh mai có tâm hồn lãng mạn, bay bổng (như biết bao những nàng sinh viên Văn khoa thời đó), mà còn là một cô gái rất giàu nghị lực, giàu khát vọng, luôn nỗ lực vượt khó để vươn lên.

Có lẽ vì thế, khi đọc “Mở lòng”, tôi không chỉ đọc một cuốn tiểu thuyết của riêng chị mà như được trở lại một phần tuổi trẻ của chính mình - một thế hệ lớn lên trong gian khó nhưng không bao giờ đánh mất niềm tin vào những điều tốt đẹp; và hơn thế nữa, là được gặp lại những miền ký ức tưởng đã ngủ yên suốt bao năm tháng, mà chỉ cần một trang sách cũng đủ làm tất cả trở về trong hoài niệm… 

Đúng như tên gọi của tác phẩm, “Mở lòng” là hành trình mở cánh cửa trái tim để người viết trải lòng với chính mình, với gia đình, với quê hương, với tình yêu, với những mất mát và đứng dậy sau đổ vỡ. Tác phẩm là những dòng hồi ức giàu chất tự thuật, được kể bằng giọng văn dung dị mà giàu cảm xúc, nơi mỗi hoài niệm của tác giả đều chạm đến cảm xúc tận đáy sâu của trái tim người đọc. Điều khiến tôi xúc động nhất là cuốn sách luôn hướng về những giá trị cốt lõi: tình mẹ, tình cha, tình thầy trò, tình anh em, tình bạn và lòng biết ơn. Những trang viết về quê hương Thái Bình, về tuổi thơ nghèo khó nhưng đầy yêu thương, về những người thầy, về mái nhà xưa… hiện lên chân thực đến mức ai cũng có thể gặp lại một phần tuổi thơ của chính mình trong đó. Nhưng ấn tượng, cảm phục và khiến trái tim ta se sắt nhất chính là những trang, những dòng hồi ức của chị về người mẹ kính yêu. Có thể nói, câu chuyện về mẹ, hình tượng mẹ chính là linh hồn của cuốn sách này.

Không chỉ là người sinh thành, nuôi dưỡng, Mẹ còn là quê hương, là lịch sử, là văn hóa, là cội nguồn nhân cách của cả một gia đình. Trong “Mở lòng”, càng đi sâu vào từng trang viết, người đọc càng nhận ra rằng: sau tất cả những biến cố, những khổ đau, những lần vấp ngã rồi đứng dậy của nhân vật “Nó”, Mẹ vẫn hiện diện như một ngọn lửa soi đường và sưởi ấm con tim “Nó” từng có những ngày tê tái vì nỗi buồn lo và tuyệt vọng.

Ngay từ chương đầu, tác giả đã khẳng định một cách đầy ám ảnh: “Mẹ là quê hương.” Đó không phải là một cách ví von mà là một chân lý được đúc kết từ cả cuộc đời. Khi quê hương đổi thay, khi cái tên Thái Bình có thể sau này chỉ còn trong ký ức, điều nhân vật đau đáu nhất không chỉ là địa danh, mà là nỗi sợ những dấu chân của Mẹ, của đồng đội năm xưa sẽ lạc mất trên chính mảnh đất mẹ cùng bao người góp phần gìn giữ. Quê hương vì thế không còn là một vùng đất trên bản đồ, mà mang gương mặt của Mẹ, hơi thở của Mẹ, là máu thịt cuộc đời của Mẹ và cả ký ức của con về Mẹ.

Người mẹ xinh đẹp, phúc hậu của chị trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc, từng là một nữ du kích kiên cường. Người phụ nữ có lần đã giả làm cô dâu để đưa lực lượng cách mạng vào đánh đồn giặc, không chỉ là một nhân chứng của lịch sử mà còn là biểu tượng về lòng quả cảm, trí thông minh và sự hy sinh của những người phụ nữ Việt Nam yêu quê hương, đất nước. Nhưng điều làm người đọc xúc động hơn cả là sau những chiến công ấy, Mẹ lại trở về với căn bếp nhỏ, với đàn con đông đúc, với những tháng ngày chắt chiu từng bữa ăn, từng manh áo. Người mẹ anh hùng sau những năm tháng chiến tranh cũng chính là người mẹ bình dị trong hòa bình. Chính sự thống nhất giữa vẻ đẹp anh hùng và sự bình dị ấy khiến chân dung Mẹ càng trở nên trọn vẹn hơn, chân thực và thân thương hơn, vì thế, dễ chạm đến trái tim người đọc. 

Nếu trong chiến đấu với kẻ thù xâm lược, Mẹ khiến ta khâm phục bởi lòng dũng cảm thì trong đời thường, Mẹ càng khiến ta kính trọng bởi tình yêu thương và sự nhẫn nại. Mẹ nuôi dưỡng các con bằng ca dao, tục ngữ, bằng những bài học làm người, bằng tấm lòng bao dung vô điều kiện. Những đứa con lớn lên trong thiếu thốn nhưng chưa bao giờ lớn lên trong sự cay nghiệt. Chính Mẹ đã truyền cho các con một nếp văn hóa ứng xử cao đẹp: đó là biết nhường nhịn nhau, biết giữ thể diện cho người khác, biết biết ơn và biết sống tử tế. Đằng sau mỗi chi tiết tưởng như rất đời thường là bóng dáng của Mẹ - người luôn âm thầm đứng phía sau, chấp nhận mọi thiệt thòi để các con có được một ký ức ít tổn thương nhất.

Đặc biệt cảm động là những chi tiết Mẹ đưa chị đi nhận việc, chuẩn bị cho con bước vào đời. Mẹ không thể cho con gia tài vật chất, nhưng trao cho con vốn liếng lớn nhất: lòng tự trọng, sự trung thực và niềm tin vào lao động. Người mẹ ấy hiểu rằng: cuộc đời sẽ còn nhiều sóng gió, nhưng nếu con giữ được nhân cách thì sẽ không bao giờ thật sự thất bại.

Trong đời sống tình cảm của con gái, Mẹ luôn hiện diện như một điểm tựa tinh thần. Khi cuộc hôn nhân tan vỡ, khi con gái đơn độc nuôi con, khi những vết thương của tình yêu khiến trái tim con gần như kiệt sức, Mẹ không phán xét, không trách móc… mà chỉ lặng lẽ mở rộng vòng tay yêu thương đón đợi để con có nơi trở về. Đó là tình yêu của người mẹ Việt Nam: yêu thương đến quên mình và sự bao dung đến vô bờ.

Có lẽ, những trang văn ám ảnh nhất là khi kể về lúc gia đình rơi vào cảnh đói nghèo và nợ nần đến mức tưởng như phát điên - người đọc không chỉ thấy nỗi khổ về vật chất mà còn thấy sự giằng xé tinh thần của những con người lương thiện. Trong hoàn cảnh ấy, Mẹ vẫn là người giữ cho gia đình không đổ vỡ. Mẹ nhường phần ngon cho con, giấu những giọt nước mắt vào bóng tối, giữ lại nụ cười để các con không tuyệt vọng. Sự hy sinh của Mẹ không phải những hành động lớn lao, mà là hàng ngàn, hàng ngàn những điều nhỏ bé Mẹ đã làm trong suốt cuộc đời. Mẹ ứng xử bằng sự nhân hậu, bằng lòng vị tha, bằng cách nghĩ cho người khác trước khi nghĩ đến mình. Mẹ dạy con yêu quê hương, biết ơn thầy cô, kính trọng người già, thương người yếu thế. Những giá trị ấy không được giảng giải bằng lý thuyết mà được truyền dạy bằng chính cuộc đời của Mẹ. Vì thế, Mẹ trở thành hiện thân của văn hóa gia đình Việt Nam: lấy yêu thương làm gốc và lấy bao dung làm sức mạnh.

Khép lại những trang viết về Mẹ, người đọc hiểu vì sao tác giả đã thốt lên: “Sau tất cả, chân dung Mẹ mới là sâu sắc nhất.” Bởi Mẹ không chỉ hiện diện trong một chương sách mà thấm vào toàn bộ kết cấu của tác phẩm như mạch nước ngầm nuôi dưỡng mọi số phận. Có thể nhân vật “Nó” đi rất xa, cuộc đời từng trải qua biết bao biến cố, nhưng thật may mắn, mỗi khi vấp ngã, vẫn có điểm tựa vững chãi và bao dung, là lòng Mẹ.

Đọc những ký ức về mẹ trong “Mở lòng”, tôi càng hiểu thêm về chị. Chị không chỉ viết để kể câu chuyện đời mình. Chị viết để trả món nợ ân tình với Mẹ. Mỗi dòng văn đều thấp thoáng bóng dáng người mẹ tảo tần, kiên cường, bao dung và nhân hậu. Đó là nỗi lòng của một người con đã đi qua quá nửa cuộc đời mới càng thấm thía rằng: còn Mẹ là còn quê hương, còn Mẹ là còn nơi để trở về.

Và có lẽ, điều đẹp nhất mà “Mở lòng” để lại không phải chỉ là nghị lực, bản lĩnh của tác giả - vượt qua những biến cố của số phận, mà chính là hình ảnh một người Mẹ lặng lẽ, suốt đời cho đi. Chị Bình nhớ mẹ, yêu Mẹ bằng tất cả sự biết ơn và kính ngưỡng. Nỗi nhớ ấy không ồn ào, không bi lụy, mà thấm vào từng trang sách như mạch phù sa âm thầm bồi đắp. Chính tình yêu ấy đã làm nên linh hồn của “Mở lòng”, để bất cứ ai đọc cũng lặng người nghĩ về Mẹ của mình và biết trân trọng hơn những điều bình dị đang có trong cuộc đời.

Ở Đào Thanh Bình, tôi luôn nhìn thấy sự hòa quyện giữa tâm hồn thi sĩ và bản lĩnh của một nhà giáo, một nhà văn. Vì thế, văn xuôi của chị nhiều khi mang nhịp điệu của thơ: mềm mại, giàu hình ảnh nhưng cũng đầy chiêm nghiệm. Đó cũng là điều mà như nhà văn Kim Chuông đã nhận xét - ông cho rằng: những trang văn của chị như “thơ - văn xuôi”, rất giàu cảm xúc và sức gợi. 

Khép lại cuốn sách, điều còn đọng lại không phải là những bước ngoặt, những dấu mốc của cuộc đời nhân vật, mà là niềm tin vào con người. Tin rằng: sau tất cả những biến cố, mất mát, đau đớn, chia lìa, chỉ cần trái tim còn biết yêu thương, còn biết mở lòng thì con người vẫn sẽ tìm thấy ánh sáng để bước tiếp.

Tôi tin rằng: “Mở lòng” sẽ không chỉ là cuốn tiểu thuyết dành cho riêng chị, hay cho những người yêu văn chương, mà còn là cuốn sách dành cho bất cứ ai muốn tìm lại sự bình yên trong tâm hồn, muốn hiểu hơn giá trị của gia đình, của lòng nhân ái và của một cuộc đời nhiều thăng trầm, vất vả luôn khao khát yêu thương, sự thẳng thắn, chân thành.

Xin chúc mừng Tiến sĩ văn học Đào Thanh Bình với một tác phẩm giàu giá trị nhân văn, như chính tấm lòng mà chị đã gửi gắm đến tận cùng nhớ thương trong từng trang viết. Với riêng tôi, thật hạnh phúc khi giữa bao bộn bề của cuộc sống, và dù rất nhiều năm tháng đã trôi đi, vẫn còn được gặp gỡ, được ôm chị giữa bao bạn bè thương mến, được nghe chị hát lại những khúc ca da diết ngày nào, được gọi chị bằng tiếng gọi thân thương: Chị Bình của những mùa hè tuổi nhỏ đam mê văn chương, của A7 tuổi hai mươi rực rỡ, của những lời ca làm con tim náo nức, say mê cả một thời tuổi trẻ giầu mộng mơ, khao khát…

TP Hồ Chí Minh, tháng 7 năm 2026

Nguyễn Thị Toán

Các bài viết liên quan:

• Biển đêm - Nguyễn Thị Toán
• Đọc "Bên trời neo gió" của Trần Huyền Tâm
• “Bên trời neo gió”: Tiếng vọng của truyền thống và dòng chảy hiện đại
• Đọc "Đi qua bốn mùa thương nhớ" của Nguyễn Diệu Liên
• Nửa thế kỷ "Búp trên cành" - gặp gỡ các thế hệ và tiếp nối giá trị
• Xanh mãi Búp trên cành
• Mở lòng - Mở cánh cửa của ký ức, của yêu thương và niềm tin

Những tác phẩm cũ hơn:

• Thả gió qua sông - Hành trình của Lục bát và những miền cảm xúc
• Trần Huyền Tâm khởi dòng tinh khôi
• Chuyện xưa - Dư âm của buổi chiều ký ức
• Đêm trở thành tri kỷ
• "Mở lòng" - Một nguồn mở từ con tim lắng sâu và nồng đợm
• Khi ngôn ngữ cất tiếng hoan ca
• Theo dòng lục bát chân như