Từ mầm non thi ca đến những sóng ngầm suy tư

Thứ hai - 16/03/2026 18:16

(Ảnh: Nhà thơ Nguyễn Thị Toán, Bùi Lan Anh và nhóm Văn Búp tại Đá Nhảy, Quảng Trị (7/2025)

TỪ MẦM NON THI CA ĐẾN NHỮNG SÓNG NGẦM SUY TƯ

                                            Nhà thơ Nguyễn Thị Toán 

Trong dòng chảy thơ Việt Nam đương đại, có những giọng thơ chọn cách cất lên bằng âm điệu trầm lắng, không phô trương, không ồn ào, nhưng bền bỉ và sâu thẳm. Thơ của Bùi Lan Anh là một trường hợp như vậy. Từ những bài thơ đầu đời viết khi còn là một thiếu nữ tham gia trại sáng tác văn học thiếu nhi Búp Trên Cành do Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình tổ chức, đến những sáng tác gần đây giàu suy tư về thời gian, ký ức và thân phận con người, thơ chị là một hành trình tâm hồn kéo dài gần nửa thế kỷ.

Nếu nhìn tổng thể, có thể thấy thơ Bùi Lan Anh vận động theo một đường cong cảm xúc khá đặc biệt: khởi đầu bằng sự hồn nhiên của tuổi thơ, phát triển qua những rung động của tuổi trẻ và dần lắng lại thành những suy nghiệm về đời sống. Tuy nhiên, trong suốt hành trình ấy vẫn có một mạch nguồn không đổi: tình yêu thiên nhiên, lòng nhân ái và sự nhạy cảm trước những chuyển động tinh tế của đời sống.

1. Hồn thơ phát khởi từ cái nhìn trẻ thơ:

Những sáng tác sớm của Bùi Lan Anh cho thấy một khả năng cảm thụ thiên nhiên đáng chú ý. Bài thơ “Cây hồng” (1979), từng được trao giải trong cuộc thi “Trẻ em nói với trẻ em”, có thể xem là một dấu mốc quan trọng của hành trình thi ca này. Bài thơ được xây dựng trên một thủ pháp quen thuộc trong văn học thiếu nhi: nhân hóa thiên nhiên. Nhưng điều đáng nói là sự nhân hóa ấy không chỉ nhằm tạo ra sự ngộ nghĩnh, mà còn hé mở một cách nhìn đầy yêu thương với thế giới:

“Cái lá biết thở

Trong nắng phập phồng

Mắt lá tròn mở

Ngây thơ lạ lùng”

Trong thế giới của bài thơ, cây hồng không chỉ là một sinh thể thực vật mà trở thành một gia đình sống động: lá biết thở, nụ biết lo, cành biết vẫy gió, rễ cần cù trong lòng đất. Nhìn từ góc độ thi pháp, đây là một cách mở rộng biên giới của sự sống: mọi vật đều mang linh hồn và tình cảm như con người. Điều này cho thấy một phẩm chất quan trọng của nhà thơ: khả năng đồng cảm với vạn vật. Từ rất sớm, cái nhìn ấy đã mang màu sắc nhân văn: sự sống của hoa hồng được nuôi dưỡng bởi những nỗ lực âm thầm của rễ cây - một ẩn dụ giản dị mà sâu sắc về quy luật của đời sống.

2. Thiên nhiên - không gian cảm xúc chủ đạo:

Thiên nhiên là một trong những trục chính của thế giới thơ Bùi Lan Anh. Biển, trăng, cây, gió, mùa… không chỉ là cảnh quan mà còn là những đối tượng đối thoại của tâm hồn. Trong bài “Đêm hè quê biển”, thiên nhiên hiện lên qua những hình ảnh vừa dân dã vừa giàu nhạc tính:

“Bầu trời như cái bánh đa

Trăng là hạt gạo, sao là vừng thơm”

So sánh này gợi nhớ đến cách nhìn của văn học dân gian: vũ trụ được hình dung qua những vật dụng quen thuộc của đời sống nông thôn. Chính sự giản dị ấy lại tạo nên một cảm giác gần gũi, khiến bầu trời đêm trở nên thân thiết như một phần của mái nhà quê.

Điều đáng chú ý là thiên nhiên trong thơ Bùi Lan Anh thường rất “động”. Sóng “rì rầm hát ca”, gió mang “mùi hương”, tiếng ve ngân lên trong đêm hè. Những yếu tố này tạo nên một không gian đa cảm giác, nơi thị giác, thính giác và khứu giác hòa quyện.

Ở những sáng tác sau này, thiên nhiên dần trở thành phương tiện để suy tư về sự tồn tại. Chẳng hạn, trong bài “Thu”, chỉ hai câu ngắn đã gợi ra một cảm thức triết lý:

“Nhỏ nhoi giữa một đất trời

Bao la đến thế nên đời phù du”

Ở đây, thiên nhiên không chỉ là cảnh quan mà còn là thước đo của thân phận con người.

3. Ký ức - dòng chảy thầm lặng của thơ:

Một đặc điểm nổi bật khác của thơ Bùi Lan Anh là ý thức về thời gian. Nhiều bài thơ của chị được viết từ điểm nhìn hồi tưởng, nơi ký ức trở thành chất liệu chính của cảm xúc. Bài “Ký ức” là một ví dụ tiêu biểu. Nhà thơ đặt ra những câu hỏi tưởng như dành cho thiên nhiên:

“Gió có mất ngủ không?

Trăng có mất ngủ không?”

Nhưng thực chất, đó là những câu hỏi dành cho chính mình. Gió, trăng, hàng nhãn, sân ký túc xá… tất cả trở thành những cánh cửa dẫn vào quá khứ trên hành trình của những hoài niệm về một thời thanh xuân tươi đẹp nơi giảng đường đại học. 

Điều đáng chú ý là ký ức trong thơ Bùi Lan Anh không mang sắc thái bi lụy. Nó giống như một dòng nước dịu dàng, đôi khi gợi lên nỗi buồn nhẹ nhưng không làm mất đi sự thanh thản của tâm hồn. Trong “Tết xưa”, ký ức tuổi thơ được gợi lại bằng những chi tiết rất cụ thể: mùi lá dong, miếng mứt gừng, tiếng pháo nổ… Những chi tiết ấy tạo nên một không gian cảm giác phong phú. Nhưng ở cuối bài, giọng thơ chùng xuống:

“Sáng nay một người tóc bạc

Thẩn thơ trong gió bấc

Nhớ hương xưa…”

Khoảnh khắc này đánh dấu sự chuyển dịch từ ký ức cá nhân sang suy nghiệm về thời gian khiến thơ có chiều sâu suy tưởng và triết lý.

4. Cái nhìn nhân ái với đời sống xã hội:

Không chỉ dừng lại ở thiên nhiên và ký ức, thơ Bùi Lan Anh còn mở rộng đến những vấn đề của đời sống hiện đại. Bài “Người đàn bà đồng nát” là một tác phẩm mang màu sắc hiện thực rõ nét. Nhà thơ không miêu tả nhân vật bằng những hình ảnh bi lụy mà bằng một cái nhìn bình tĩnh, đầy cảm thông. Tiếng rao “Ai đồng nát?” vang lên giữa phố phường không chỉ là âm thanh của mưu sinh mà còn là dấu hiệu của một sự chuyển đổi xã hội. Khi “những nhà máy mọc lên trên cánh đồng”, người phụ nữ nông thôn buộc phải rời ruộng đồng để trở thành người nhặt phế liệu. Trong bối cảnh ấy, hình ảnh người đàn bà đồng nát trở thành biểu tượng của sự bền bỉ trước những biến động của thời đại. Điều đáng quý là nhà thơ không chỉ nhìn thấy sự vất vả mà còn nhìn thấy phẩm giá của lao động. Người đàn bà ấy “gom những bỏ đi của đô hội phù hoa” để nuôi con và xây dựng tổ ấm. Câu hỏi ở cuối bài: “…Ai đi gạn đục lấy dòng trong veo” không chỉ dành cho nhân vật mà còn dành cho cả xã hội, thức tỉnh những giá trị đạo đức tốt đẹp ở con người thời hiện đại.

5. Sự chiêm nghiệm về thế giới hiện đại:

Trong những sáng tác gần đây, thơ Bùi Lan Anh bắt đầu xuất hiện những suy nghĩ về đời sống đô thị và sự biến đổi của xã hội. Bài “Khẩu trang” là một ví dụ tiêu biểu. Những khuôn mặt sau lớp khẩu trang giống nhau, những con người đi lại như “rô bốt” gợi lên cảm giác xa lạ giữa đám đông. Đây là một trong những biểu hiện của tâm trạng hiện sinh trong thơ đương đại: con người cảm thấy mất kết nối với thế giới xung quanh. Tuy nhiên, trong thơ Bùi Lan Anh, cảm giác ấy không dẫn đến tuyệt vọng. Thay vào đó, nhà thơ tìm kiếm sự thanh lọc tâm hồn trong thiên nhiên và nghệ thuật. Bài “Trăng thu” là một minh chứng. Khi thế giới bên ngoài đầy tin tức hỗn loạn - chiến tranh, kinh tế, thị trường – nhà thơ mở cửa và bước vào ánh trăng. Ánh trăng ở đây trở thành biểu tượng của sự tĩnh lặng và bao dung.

“…Đêm mười sáu diệu huyền

Vẹn toàn sắc xanh 

Lặng im 

Mát lạnh 

Em thanh thản trải khắp nhân gian

mỏng manh 

Thăm thẳm 

Một tiếng còi xe lạc lõng 

Chìm vào mênh mông 

Xa xôi đến cao xanh hư không

Mà gần gũi như vừa tan vào chén 

Nhấp môi vào thấy lạnh 

Rưng rưng…

Em lọc những ưu phiền bụi bặm 

TInh khiết bao dung…”

6. Nghệ thuật thơ: sự hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại:

Thơ Bùi Lan Anh giầu chất họa như những bức tranh sống động và nhuốm màu tâm trạng, thế giới ngôn từ giản dị nhưng lại rất giàu hình ảnh và gợi cảm. Nhiều hình ảnh trong thơ chị bắt nguồn từ đời sống dân gian: bánh đa, hạt gạo, mùi khoai nướng, lá dong… Chính những chi tiết này mang đến cho mỗi chúng ta một cảm giác vô cùng thân thương, gần gũi.

Thơ Bùi Lan Anh cũng rất giầu chất nhạc. Nhiều bài thơ của chị có nhịp điệu mềm mại, gần với lời ca. Điều này có thể bắt nguồn từ truyền thống thơ ca Việt Nam, nơi âm nhạc và thi ca luôn gắn bó chặt chẽ, nhưng trước hết đó là thứ âm nhạc của cảm xúc trào dâng mãnh liệt đến mức phải thốt lên thành giai điệu, âm nhạc của một tâm hồn thơ nhạy cảm và luôn nhìn đời bằng tất cả khát khao yêu thương, say đắm như con sóng trẻ thao thức, náo nức đêm hè nơi bãi bồi quê hương:

“Sóng ơi sao sóng mênh mông

Đêm rồi mà sóng vẫn không đi nằm 

Sóng say với ánh trăng rằm 

Đêm khuya sóng vẫn rì rầm hát ca…”

                                     (Đêm hè quê biển)

Thơ Bùi Lan Anh luôn có sự linh hoạt về hình thức. Bên cạnh những bài thơ có cấu trúc truyền thống như lục bát (Đêm hè quê biển, Chuyện xưa, Đêm tương tư, Em nghe thầy giảng…), ngũ ngôn (Mùa đông trên phố, Tháng tư, Đêm ở Đồng Văn…, Bùi Lan Anh cũng sử dụng những dạng thơ tự do, thậm chí có những đoạn mang hơi hướng thơ văn xuôi, chính luận. Sự kết hợp này cho thấy một tài thơ đa dạng và sự nỗ lực dung hòa giữa truyền thống và hiện đại trong thi pháp của tác giả.

7. Một hành trình thi ca bền bỉ

Nhìn lại toàn bộ sáng tác của Bùi Lan Anh, có thể thấy đây là một hành trình thi ca dài và bền bỉ. Từ cô bé viết những câu thơ hồn nhiên về cây hồng đến người phụ nữ suy tư về ký ức, về thân phận và thời gian, giọng thơ ấy đã trải qua nhiều biến đổi. Tuy nhiên, điều đáng quý là cốt lõi cảm xúc vẫn được giữ nguyên: một tâm hồn nhạy cảm trước vẻ đẹp của thiên nhiên và sự mong manh của đời sống. Trong một thời đại mà thơ ca thường bị cuốn vào những trào lưu ngắn hạn, sự bền bỉ ấy càng trở nên đáng trân trọng.

Thơ của Bùi Lan Anh không tìm cách gây ấn tượng bằng những cấu trúc phức tạp hay những tuyên ngôn mạnh mẽ. Thay vào đó, nó chinh phục người đọc bằng sự tinh tế của cảm xúc và chiều sâu của suy tư. Đó là một thế giới thơ nơi thiên nhiên trở thành người bạn tri âm của tâm hồn, ký ức, hoài niệm là nguồn mạch của cảm xúc, những phận người bình dị được nhìn bằng ánh mắt nhân ái, trân trọng, bao dung và thời gian được cảm nhận như một dòng chảy lặng lẽ mà sâu xa. Đọc thơ Bùi Lan Anh, ta có cảm giác như bước vào một khu vườn yên bình mà xôn xao cảm xúc. Trong khu vườn ấy có tiếng sóng biển, ánh trăng thu, mùi khoai nướng mùa đông, tiếng rao đồng nát giữa phố phường… Những âm thanh và hình ảnh ấy hòa quyện thành một bản nhạc rất đỗi thân thương của đời sống. Chính sự cảm nhận tinh tế ấy đã làm nên vẻ đẹp, sức bền của thơ Bùi Lan Anh. Và trong sự lặng lẽ quan sát, lắng nghe, chiêm nghiệm, suy tư ấy là  nhịp đập âm thầm của một trái tim say đắm yêu đời, yêu người và yêu thơ ca…

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 3/2026

Nguyễn Thị Toán

Các bài viết liên quan:

• Trần Thu Huê và tuyển tập truyện ký "Những ngày tươi đẹp"
• Vòng tuần hoàn của yêu thương và thời gian
• Đồng cói quê em
• Người truyền ngọn lửa ước mơ
• Bình yên
• Mai vàng và mai trắng
• Từ mầm non thi ca đến những sóng ngầm suy tư

Những tác phẩm cũ hơn:

• Lập xuân - Nhất sinh đê thủ bái mai hoa
• Kim Chuông - một hồn thơ khát khao mê đắm
• Chân dung nghệ sĩ cùng một bài thơ để đời
• Đọc tập văn thơ thiếu nhi Thái Bình, nhớ nhà văn Lê Bính
• Hành trình của một lá thư
• Đọc thơ Trần Huyền Tâm
• Sức mạnh của niềm tin